(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "De Arnobii oratione."

871 



St&nge 
Oe Arnobii oratione 



J 



UNIVET' 






DE ARNOBII ORATIONE. 



DE VERBIS EX VETUSTO ET VULGARI 
SERMONE DEPROMPTIS. 

ii. 
DE CLAUSULA ARNOBIANA. 



Scripsit 

C. STANGE, dr. phil. 



Beilage zu dem Jahresbericht des Gymnasiums zu Saargemiind 
fiir das Schuljahr 1892—93. 



SAARGEMUND. 

Strassburger Druckerei und Verlags-Anstalt (Piiiale Saargemttnd). 1291 
<893- Progr.-Nr. 515. 1893. 






UNIVEI 



Romanorum litterae quamquam post aetatem Augusti, qua vel maxime florebant, 
vigere desierant proximaque saecula eminentium vivoram laude magis magisque carebant, 
vix ut quisquam esset, qui ad proprie suaque vi elaborandum in litteris valeret, tamen 
denuo revirescere incipiebant, cum cultu idolorum neglecto religio christiana in dies 
percrebresceret ac novae utique opiniones notionesque in studia antiqua extrinsecus in- 
ducerentur. Quam ut religionem praecipue ab inveteratis falsisque praeceptis philosophorum 
defenderent, multi, quae quantaque vis ac veritas in ea essent, opera enixe dedita litteris 
sunt persecuti. Atque dioendi quidem ab his viris duplicem rationem esse initam videmus. 
Alteri enim, ut Minucius Felix et Lactantius, nihil antiquius habebant, quam ut incorruptum 
sermonem servarent atque corruptioni orationis omnibus viribus obniterentur, oppido 
faventes litteris priorum temporum, quatenus quidem formam spectabant; alteri, cum illa 
aetate iam non quaereretur, quid reapse probum esset quidve vetustum, ex totius latini- 
tatis copia pro elegantia orationis a sermonis sinceritate abhorrentia verba perperam 
eligere studebant. 

In iis erat Arnobius, qui rhetor Siccae, urbe Numidiae, Diocletiano imperatore 
anno fere trecentesimo juvenes ad declamandum informabat, deinde cum a cultu idolorum 
defecisset et ad christianam religionem vetustate damnata transisset, facti sui rationem 
et excusationem ut comprobaret, adversus nationes septem libros scripsit. 1 ' 

Quos qui quamvis obiter leviterque perlustrarit, Arnobium more Afrorum, qui 
quid esset sermo latinus plene perfecteve non perspiciebant, cum e prisca oratione multa 
verba repetisse tum e cotidiani sermonis usu deprompsisse facile cognoset. Attamen in 
excolenda quidem oratione et perpolienda magnopere eum elaborasse concedamus oportet. 
A verborum tenuitate recedens orationem, cum lumina floresque adiunxit, splendore 
quodam ornare studuit. Sed quamquam scriptor in elocutione multam sane operam 
collocavit, tamen genus dicendi magna quidem laude dignari vix potest, quod multis in 
rebus modum ita excessit, ut lenocinia magis quam cultus orationis quaesisse videatur. 2) 
Etenim vituperanda sunt haec : primum segregatio verborum ac distortio, qua perspicuitas 
utique aboletur, deinde illa per '/taajxov compositio verborum saepius quam decet collocata, 
tum verborum idem valentium coacervatio, 3 ' quorum frequentatione Arnobius mihi quidem 
ita ampullari videtur, ut oratio altius exaggerata et ad summum tumorem perducta iure 



1) Fundamenti loco posui editionem utique optimam Aug. Reifferscheidii; corp. script. eccl. lat. Vol. IV. 
Vindobonae MDCCCLXXV. 

2 ) Hieron. epist. 70, 10 (pag. 326 Vall.) : Arnobius inaequalis et nimius et absque operis sui partitione 
confusus. 

3 ) Aug Reifferscheidt. Analecta critica et grammatica. Breslau 1877. pag. 10. 

1* 



perhibeatur; quartum locum obtinet nimia assiduilas et consonantium et vocalium: l > 
denique frequentatio interrogationis 2) repetitionis*' allitterationisque. 

Cum igitur Arnobius omnia, quae ad orationem fucandam suppetunt, plus aequo 
in usum suum converterit, eum id quoque egisse consentaneum est, ut orationem numeris 
quibusdam ideoque quadam quasi concinnitate vincire studeret. Quod ita esse eo magis 
elucet, quod illa aetate iam pridem una erat consentiensque vox, quantum numerus 
valeret ad voluptatem augendam seu legentium seu audientium. Antiquissimis enim tem- 
poribus nihil notum hoc fuit. quod principio litterarum nudam atque inconditam orationeru 
ad sententias exprimendas inventam esse, postea demum numeros ad aurium voluptate-, 
excogitatos liqueat; quolibet enini in alio genere antiquiora quoque sunt. quae necessitate 
cooriuntur quam quae voluptatis causa. 4 ' 

,,Omnino. inquit Cicero (de orat. £ 185) duo sunt, quae condiant orationeni. ver- 
borum numerorumque iucunditas." Sed quid sit numerus, rhetores in universum accu- 
ratius non exposuerunt, cum non de rhythmo poesis sed de concinnitate quadam vev- 
borum agatur, quae aurium tantum voluptate iudicatur auriumque sub monsuram aliquam 
cadit. 5 ' Eximic vero numerus arripil audientes in exitu periodorum, ubi graviore \i in 
aures incidit, „quac extremum semper exspectanl in coque acquiescant" (Gicerp de orai 
c. G9 § 199). Ncc tamen compositionis verborum numerosae causa longas nimisv< 
coacervatas transgressiones usitare licet. H) id quod in reprehensionem Arnobii incidere 
nescio an iure mihi videatur. Namque Arnobius ubique passim Iransgressiones accumulavit, 
ul oratio numerose apteque caderel atque exiret. Voces enim seu sententia seu con- 
structione grammatica inter se coniunctas ita usque fere diremit, ut alteram i:i exitu 
enuntiationis non sohiin postremae periodi sed etiam intra periodum collocaret, quare 
duae voccs ultimae numerose aestimatae certam quandam clausulam ex sententia scriptoris 
conformant. Quos vero numeros Arnobius liis in clausulis persecutus sit. priusquam 
ad aecurate pensitandum aggrediamur, enumerare libet, quae verba ex oratione vetustior< 
ct c cotidiani sermonis usu utique sint vindicata. 



') exempli causa laudo hos locos : lib. II. c. 48. agi, fieri statui nisi. lib. VI. c. 19. quia quae sunt 
priva singulariaque natura multa . . . lib. VI. c. 14. digitorum partum, pronum in faciem. lib. VII c. 10. immo- 
biles causas, per quas sint sibi res. 

J ) lib. II. 67 — 68 interrogationem vicies ter deinceps continuatam vides lib. IV c. 24—26 etiam quin" 
quagies ter interrogatio posita. lib. VII. c. 9 vicies septies adhibetur. 

3 ) Repetionis specimina: lib. I. c. 2 »numquid« undecies continuatur. lib. I. c. 45 »unus fuit e nobist 
principia undecim periodorum ab his verbis sumuntur. lib. II. 39— 42 duodecies sunt repetita verba »idcirco 
animas misit, ut«. lib. VI. c. 2 »non« terdecies positum, intercalantur semel »nec«, semel »nullus«. lib. II. c 6. 
per vices primis in periodis ponuntur: »soli« ter, »unde« bis, »quia« quinquies, »quot« bis, >quid« quinquies. 

4 ) Cicero de oratore c. 55 § 185. Sed ut ceteris in rebus necessitatis inventa antiquiora sunt quam 
voluptatis, ita in hac re . . . 

5 ) Volkmann, dic Rhetorik der Griechen und Romer, Leipzig 1874 § 51. 

6 ) Cicero de orat. c. LIX § 230. Sed magnam exercitationem res flagitat . . . . , ne aut verba traicia- 
mus aperte, quo melius aut cadat aut volvatur oratio. 



]?ars Prima. 

§ i. 

continens verba, quae ex prisca latinitate deprompta sunt. 

Ac primae quidem declinationis memoranda sunt haec; 

repetentia II. 26. eodem ac memoria significatu; Lucr. 3. 849. 

consequens substantivum non nisi ap. Lucr. 5. 1004 semel exstat. pellacia II. 39. 
i. qu. illecebrae significat. 

pausa V. 8. quam si vocem enodare cupimus, quin formata sit e Graecorum voce 
7ca5atc, dubium non est; apud vetustiores scriptpres vox haud rara, legitur enim ap. Enn. 
Varr. Lucr. Plaut. denique ap. Ap. et Macr. 

strebula VII. 24 declarat carnem, quae est in coxendicibus victimarum; legitur 
praeterea ap. Plaut. et Varr. 

querquera I. 48. saepius. Paulus Diaconus pag. 250 ait : querqueram frigidam 
cum tremore a Graecis xapxapa certum est dici; nostrates appellant tertianam. exstat 
vox praeterea ap. Lucr. Plaut. Gell. Ap. 

circumcaesura III. 13. plane respondens Graeco vocabulo, quod est 7csptxo7r)(], ex- 
primit extrema lineamenta corporum; bis exstat apud Lucretium. 

porrina II. 59. Cato r. r. pattioca II. 23. Reifferscheidius assentiens codici Parisino 
hanc formam scripsit pro batioca; vox denotat 7torr]ptov tptaXostSsV, Plaut. idem ap. Non. 

Secundae declinationis inveni haece: 

prostibulum VI. 13. Plaut. aul. 2. 4. 0. i. qu. meretricula. Arnobius vero 
notionem verbi transfert ad spinthriam sive pathicum, Graecorum nomine 7ca6-txdv. 

formamentum III. 10. idem significat atque species; semei apud Lucretium vox obvia. 

nidamentum VI. 10. materia, qua nidus instituitur; Plaut. Rud. 3. 0. 01. 

Sequitur magmentum VII. 24. contractum esse id ex „magimentum" atque ex 
verbo mactandi ducendum putamus; vocem habet Varro L. L. 5. 112. 

angellus VII. 49. vox deminutiva nominis „angulus", quem Graeci apwXov vocant; 
praeterea Lucretii est vocabulum. 

silicernium VII. 24. notio propria huius vocis est cena funebris, quam Graeci 
7C£piost7rvov appellant, hoc loco dicitur in genere quodam farciminis , Varr. ap. Non. pag. 48. 9. 

addo pluraletantum : vermina I, 50. proprie significat clolores ventris ; Lucr. ap. 

Fest ; hoc loco vox significatu translato intelligenda est. 

Transeo ad tertiae declinationis substantiva enumeranda: 

raptio V. 37. de raptu Proserpinae; semel vox apud Plautum legitur. 

vocamen II. 35. saepius; quam vocem scmel habet Lucretius. 

augmen VII. 24. vox Lucretio satis frequens. 

momen II. 29. ductum esse vocabulum a verbo „inovere" atque contractum ex 
„movimentum" apparet; Lucretio saepius usitata. 






6 

auctumnitas 1. 21. vox significat fructus auctumni; Varr. ap. Non. Gato r. r. 
idemque utitur voce significante tempus auctumni. semel invenitur ap. Symm. 3. 23. 

dator I. 49. Plaut. Truc. 2. 1. 33. idem Curc. 2. 3. 18. semel ap. Verg. A. 1. 7:54. 

differitas II. 10. i. qu. differentia sive discrimen. Lucr. 4. 636. 

grallator III. 38. qui in grallis ire potest; vox contracta ex „gradulator", Varr. 
L. L. 7. 3. 94. idem ap. Non. p. 115. 21. Plaut. Poen. 3. 1. 27. 

aevitas II. 22. V. 8. vocem habent Varro et Cicero legg. 3. 3. 7. laudans 
antiquas leges. 

dormitio V. 9. Varroni vox usitata et Tertulliano Hieronymoque obvia. 

subscus VI. 16. Pac. ap. Fest. Ribb. fragm. 250. Plaut. 

maximitas VI. 18. apud unum Lucretium semel exstat. 

apexao sive apexabo et longavo -ive longavus VII. 24. utrumque vocabulum 
declarat generis certi cuiusdam farcimen atque hoc significatu usitatur a Varrone L. L. 5. 1 1 1 . 

postilio IV. 31. significat postulationem dei, qui omissum sacrificium sibi sacri- 
ficari vult; quae vox eodem modo a verbo postulandi formata est atque consilium ;i 
consulo : apud Varronem praeterea invenitur. pestilitas VII. 43. idem valet atque v. pestis ; 
semel exstat ap. Lucr. 0, 1097. 

Quartae deelinationis unum inveni, quod addo: 

comptus IV. 37. Arnobius adhibet hoc vocabulum proprio significatu co-emendi, 
ut Lucretius :!. 845, qui praeterea translato significatu usurpat vim tribuens: capilli 
compti. Semel Afran. ap. Paul. Diac. 

Sed haec hactenus. Jam transeundum erii ad enumeranda nomina adiectiva, 
quorum primum locum obtinebunt secundae declinationis specimina: 

condignus I. 1. 23. 27. vox haud ita raro Plauto usitata est; praeterea legitur 
ap. Ap. met. 10. p. 244. 

meticulosus V. 28. i. q. pavore metuque refertus; praeterea exstat bis apud 
Plautum, semel ap. Ap. flor. 3. p. 344. 

orbitus II. 58. additur epitheton notioni motus, velut etiam Varr. ap. Non. 

p. 148. 16: ut sidera caeli clivum circum terram atque axem, quae volvuntur 
motu orbito. 

edentulus III. 14. i. e. dentibus carens. Plautus habet vocem et proprio signi- 
ficatu et translato, dicitur enim in vino Poen. 3. 3. 87. Tert. Pall. 5. Prud. ~spi gzbz. 
10. 305. 

aquilus III. 14. Lucilius ap. Gloss. Steph: ..Aquilum jiiXav. &c AooxtXtoc." Varr. 
ap. Non. Plaut. Suet. 

clurinus III. 13. vox ducenda est a „clura", quae Graecorum nomine xoXoopa 
nominatur. Semel apud Plautum reperimus. 

inferius IV. 16. VII. 31. ab uno Catone praeterea vox semel posita. 

scitulus V. 6. vocem habent Plautus et Apuleius. 

penitus VII. 24. 25. i. q. pene praeditus. Naev. ap. Fest. p. 242. Plaut. mil. 3. 1. 165. 



macilentus III. 14. i. q. macer. vox apud Plautum frequenter obvia. 

Tertiae declinationis nomina adiectiva sequuntur: 

gnaruris III. 22. alia forma adiectivi, quae est gnarus; praeterea ap. Plaut. legitur. 

genitabilis IV. 28. Lucr. Varro L. L. 

aversibilis VII. 45. i. e. quod nos aversari oportet. Lucr. 6. 390. 

cruciabilis II. 61. bene quidem huc hanc vocem referri puto, cum praeter 
Arnobium Apuleius ea utantur et Gellius, qui quam libenter nomina e vetustiore lingua 
affectaverit non ignoramus. 

exos IV. 8, i. e. ossibus carens. Lucr. 3. 721. Apuleius praeterea utitur forma 
„exossis" mag. p. 322. insensibilis VI. 15. quod sentiri non potest; bis habet Lucre- 
tius 2. 86G. 888. 

Adverbia, quae perpauca inveni, sequuntur: 

commodule II. 18. i. q. ordine composito; coniungitur cum verbo veniendi. bis 
legitur apud Plautum. alterum est „guttatim"; vox Ennio haud rara Plautoque usitata. 
praeterea apud recentiores scriptores subinde eam inveniri non reticeo. iam huc refero : 
volupe sive volup VII. 34 est vocabulum mere comicum signiflcatu laetandi; Plauto 
Terentioque frequentatum. denique: aviditer V. I. praeterea solius est Valerii Antiatis; 
postea ap. Ap. 

Quibus ad finem perductis de verbis dicendum erit indagandumque, quae qui- 
bus e scriptoribus temporum vetustiorum sint deprompta. Ac primum quidem non- 
nullas formas frequentativas in medium proferam, quibus poetae dumtaxat comici 
delectari solent. 

victito I. 39. vox frequentativa de verbo vivendi, in usu est Plauti et Terentii. 

alium est: aperto II. 1. qua in voce non est frequentativa sed vis intensiva: 
semel apud Plautum exstat. 

edisserto I. 57. II. 59. V. 17. saepius; huc merito referri vocem puto, cum praeter 
Plautum et Tertullianum Livius semel habeat. 

pransito IV. 24. Plaut. Macr. semel est apud Vitruvium. 

nominito VII. 46. praeterea Lucretii vocabulum est. 

torto I. 50. exstat ap. Lucr. Pomp. ap. Non. 

mussito III. 8. vox est intensiva forma de verbo mussandi atque indignantium 
rumorem plerumque denotat. Plauto et Terentio Livioque semel usitata. Eodem signi- 
ficatu verbum addo: muttio, vox Plauti est et Terentii. coacto I. 2. vox intensivae 
potestatis de verbo coagendi. bis habet eam Lucretius. Reliqua, quae inveni, verba sunt 
haec: deflo I. 31. quod semel habet praeter Varronem (r. r.) Plinius, quocirca vel me 
merito ex genere archaismi iudicasse puto. 

returo I. 52. i. q. compleo, refercio; semel habet Varro ap. Non. 

nutrico I. 52. in ea voce vis nutriencli inest; haec forma saepius est in usu 
Varronis, semel Plauti et Petronii, cum optimi scriptores, ut Cicero, forma generis depo- 
nentis uti soleant. 



autumno II. 11. III. 29. saepius; praecipue vox comicorum, attamen apud Ciceronem 
et Horatium quamvis raro eam esse obviam non reticeo. 

levigo II. 11. 44. a Varrone, Plauto, Plinio. Gellio vox posita. 

difflo II. 12. praecipue in usu est vetustiorum scriptorum, aliquoties recentiorum. 
pauso V. 7. eodem atque vox Graeca Traoeafrat significatu. Arnobius adhibet formam 
,,pausatos" vi participii praesentis passivi, id quod apud optimos quoque scriptores non 
ita raro observatur. Plaut. Trin. 1. 2. 150. 

fumigo VII. 20. vocem e vv. „fumus" et „agere" enatam esse apparet, atque 
reperitur apud Varronem et Gellium. 

Verba reliquarum coniugationum, quae antiquitatem redolentia expiscatus sum, addo : 

verbum adolendi II. 5'.». habet vim intransitivam bene olendi. velut ap. Plaut. 
Cas. 2. 3. 19., atque in archaismis putari opus est. 

aggero V. 25. Plauto vox frequentata. 

fulgurio V. 1. v. neutr; dumtaxat forma „fulguritus" habet vim passivam, quae 
esl ..fulmine ictus". Plaut. Lucil. ap. Non. bis ap. Senec. abligurire VII. 3. i. q. gula 
ventreque rem suam consumere; Ennius et Terentius v. habent; praeterea apud Apuleium 
exstat. Suet. utitur alio, obscoeno sensu. 

Quoniam, quae Arnobius ex copia latinitalis archaicae hausit, ordine composui, 
qui in terminationem ier pro usitata i exeuntes infinitivi in libris inveniantur, cognoscas velim: 

lib. III. 35. vertier. lib. V. 7. velarier et cornarier. lib. V. 41. convestirier. 

lib. VI. 16. iacularier. lib. VI. 22. copularier. lib. VII. 4. provolvier. 

lil). VII. 14. addier. lib. VII. 25. reddier libr. VII. 46. viderier. 

addo: dixe lib. V. 1. forma ex dixisse contracta. 

Priusquam vero in quaestione proposita pergam, Arnobio usum substantivorum 
multorum esse communem cum Lucretio commemoro, qua ex re praecepta Kpicuri, quae 
carmine Lucretii continentur. non ignota fuisse Arnobio nec minus valuisse ad cogitationes 
illius opinionesque, quam elocutionem Lucretii ad dicendi rationem merito colligamus. Sed 
redeo ad propositum atque enumero. quae verba in libris scriptoris e vulgari sermone 
repetita esse opinor. 

§ 2. 
continens verba, quae ex cotidiani sermonis usu repetita sunt. 

Primae quidem declinationis formis deminutivis scriptorem. ut alios. niaxime 
delectatum esse observavi atque ita usum. ut eis usque vis minuendi tribuatur. nomino has: 

scientiola II. 18. coniungitur cum adiectivo parvus atque ita viiu tninuendi ex- 
pressim denotat. muscula II. 45. seme] est ap. Aug. 

micula II. 4'.). Gelsius semel habet. sigilhola VI. 11. 18. 

setula VII. 20. resinula VII. 27. i. q. pars parva resinae. 

lancicula II. 23. lacemula II. 10. 

Alia substantiva, quae in vulgarismis, ut ita dicam, putari oportet. quorum 
plurima praecipue opus sacrificii concernunt, investigando inveni haec: 



lanna II. II. de infima auris parte dictum. 

destina II. 69. i. q. fultura. quamvis vox vix dubie semel apud Vitruvium exstet, 
tamen in vulgarismis merito numeratur, quod Vitruvium libros vulgariter conscripsisse 
Inter omnes constat. 

eadem de causa huc referri non iniuste opinor vocabulum: 

flatura 1. 9. quam vocem Vitruvius semel de coctura aeris adhibet. 

luculentia III. K>. in splendore verborum dicitur. 

grosa VI. 14. est instrumentum, quo lignum raditur, ab aliis radula appellatur. 

enisa VII. 3. vox e Graecorum lingua recepta atque est xvioa. 

palasea VII. 25. est pars caudae bovis mactati. 

africia VII. 24. niateola VII. 25. utrumque vocabulum denotat genus quoddam 
panificii; codem significatu est gratilla VII. 24. 

fendicae VII. 24. vox declarat omasum bovis. 

porriciae VII. 25. partes animalis deorum sacri. 

bria VII. 29. est vinarium non ita magnum. salapitta VII. 33. i. q. alapa. 

cubula VII. 24. est libri sacri genus, quod quid sit fusius definiri non potest. 
hirciae VII. 24. in farciminis genere quodam dicuntur. 

Ad secundae declinationis nomina substantiva perveni ; primum itidem profero 
formas deminutivas, quae sunt: 

commodulum I. 9. toliolum II. 59. v. dicitur in minimis nivis partibus; Arno- 
bius interrogat, quid sit, quod nives in plumas et foliola dilatarit. Lexica vocem 
non habent. 

asellulus III. 16. forma demin. duplic. ingeniolum V. 4. semel utitur Hieron. adv. 
Rufin. frustillum II. 58. VII. 25. semel ap. Marc. Emp. vox obvia. petasunculus VI. 12. 
quae quid vox sonet, dilucidum. agniculus VII. 12. 

Sequuntur alia nomina substantiva: 

panchrestarius II. 38. i. q. crustularius. pannychismus V. 24. quid haec vox sibi 
velit, apparet; valet enim ,,vigiliam per totam noctem perductam" atque Graece dicitur 
Travw/taixoc. 

cinnus V. 25. respondet Graeco vocabulo „xoxea>v", potionemque vino atque adore 
mixtam exprimit. 

busticetum I. 41. idem significat quod bustum eademque est formatio, quae 
observatur in voce „vinetum" enata ex vocabulo ,,vinum". caepitium V. 1. i. q. caepe. poly- 
andrium VI. 6. Graece rcoXodvSpiov ; locus, ubi multi homines sepulti sunt, ergo vox eodem 
atque sepulcretum significatu. 

furfuraculum VI. 23. i. q. terebra. conspolium VII. 24 est genus quoddam librorum. 
muncinnium II. 23. pannus est, in quem mungitur. castellamentum II. 42. genus farci- 
minis, quod plane defmiri non potest. 

Multo plura tertiae declinationis ruspando repperi statimque Arnobium tres 
terminationes — io, — tor, — as adamasse animadvertes. Plurima exstant, quae ter- 



10 

minationem — io habent, multa, quae iu syllabam - tor cadunt, tum pauca, quae in tas 
exeunt. Sequuntur substantiva in — io cadentia. 

innovatio I. 8. subversio I. 8. V. L3. quam vocem in vulgarismis duci merito 
putavi, cum semel in Vulg. Gen. 10. 29. obvia sit. 

;ibnegatio I. 33. i. q. infitiatio. evaginatio I. 50. i. q. evagatio. obluctatio II. 7. 
eodem atque repugnatio significatu. 

immersio II. 7. diiugatio II. 14. dicitur in seiunctione ;i corporibus animarum. 
obsecutio II. 35. i. e. oboedienii;i. 

concrepatio 11. M. significat vox rumorem, (|ni fit in theatris scabillis ultro 
citroque motis. 

supputatio II. 71. i. q. ratio. maceratio. IV. 35. quod utrmnque vocabulum semel 
apud Vitrnvium legitur, qui fainiliari sermoni haud dubie maxime indulget, quapropter 
in vulgarismorum, si verbo licet uti, numero habita ea verba volo. 

enervatio III. 10. quid vox valeat, apparet, cum coniungatur cum voce voluptatis; 
voluptas ciiiin voluptati deditum enervem reddit. 

consertio III. 13. munctio III. L3. a verbo mungendi evidenter ducendum est, 
ut muncinnium, quod supra dictum esl : omnes tres voces mungere, munctio, mun- 

cinniuni — sermonis eruditorum non \'\\\>>f videntur. intortio III. 14. in capillis calamistro 
crispatis dictum. obtentio III. 31. delusio IV I. 

pulsio IV. i. i. (|. pulsus. opitulatio IV. 1. VII. 50. i. e. auxilii latio; semel esl 
in digestis, certe huins scriptoris temporibus vocabuium sermonis cotidiani. accitio IV. 13. 

maletractatio IV. 23. idem sibi vull atque vexatio. 

abstrusio V. 87. in coniunctura esl cum substantivo seminis; qui semen humo 
inserit, eins abstrusionem facit. 

interstinctio ; duplicem habet potestatem el activam, ul VI. \1.. ct passivam, 
ut VI. 3. allusio VII. 33. motus quasi ludens. 

Si breviter strictimque respicimus, quae sit vis omnium in terminationem 
io exeuntium substantivorum, eam esse utique activam elucet, tantummodo in nomine 
Jntcrstinctio" et activa et passiva invenitur. Idemque dici potesl de substantivis, quae 
syllaba — tor terminantur quaeque deinceps enumerare volo. 

refutator I. 33. qui quid refutat. pugillator I. 36. i. q. pugil, qua forma Cicefo 
usque uti solet. abrogator I. 50. qui quid abolet 

excogitator III. 33. riniator V. S. quae sententia huic voci subiecta sit. cognos- 
cimus. si originem illius a verbo rimandi repetendam esse deliberamus; significal enim 
eum. qui rem perscrutatur. 

fulminator VI. 33. vox dicitur in Jove, « j ui i caelum fulminibus turbat. ruminator 
VII. 34. vox hoc loco pro adiectivo ponitur cum substantivo .saecukun" ita coniuncta, nt 
saecula intelugenda sint animalia. 

Addo duo substantiva formae femininae, quae in terminationem — trix cadunt : 
publicatrix I. 36. Venus publicatrix compellatur, quia intestinum decus sive castitatem 



11 

publice prostituit. solidatrix IV. 8. Ossipago dea ita dicitur, quae ossibus solidita- 
tcni iniciat. 

Ad substantiva termihationem - as habentia nunc venio: 

passibilitas U. 27. i. q. natura patiendi; qui quid pati potest, in eo esl passi- 
bilitas. inaequabilitas II. 58. vulgaritas III. 5. 40. i. q. vulgus; abstraetum pro concreto. 

glabritas III. 14. in iunctura est eum „calvities" idemque atque ea significat. 
praeposteritas III. 30. quod „prae" esse debet, est „post;" i. e. ordo inversus. nebu- 
lositas VII. 28. i. ([. caligo. oliditas VII. 28. vox ducta ab adiectivo olidus, signiflcat 
odorem. lexica vocem non habent. 

Alia eiusdem declinationis substantiva sunt haec : 

duellis I. 10. miles ita appellatur. crispitudo II. 42. a verbo crispandi ducitur 
atque motum huc atque illuc contremiscentem exprimit. 

castillamen VII. 24. euppedia quaedam significat. 

salsamen VII. 24. res sale eonditae. 

Pergo ad enumerauda quartae declinationis substantiva: 

intlietus III. 19. inflictu dentium et labiorum lingua sonos articulat. 

coalitus IV 7 . 3. i. q. societas. temperatus V. (1. notio abstinentiae hac voce ex- 
primitur. gingritus VI. 20. de anserum voce dietiun. 

fartus VII. 25. i. q. farcimen. migratus VII. 33. quam vocem lexica non habent. 
ancillatus VII. 13. i. q. munus aneillae. 

His quidem absolutis ad nomina adiectiva perveni ; secundae declinationis sunt haec : 

inarticulatus II. 23. inartieulatum nescio quid ore hiante clamabit sc. homo in 
solitudine operta nutritus. 

terrarius II. 39. eomponitur cum substantivo „circumscriptio" ; vox ergo notioni 
divini opponitur. Aliter sententia voeis explicatur ap. Scol. ad. Pers. flstulatorius II. 42. 
i. e. ad tistulas pertinens. 

infueatus II. 47. qui fucum non habet. callidulus II. 68. 

muculentus III. 13. semel ap. Prud. rcepi otey. vox utique sermonis esse vulgaris 
vidrtnr. insigniticatus III. 8. i. q. insignitus. 

cilunculus III. 14. saepius; fronte prominenti praeditus; ab aliis dieitur cilo. 
subterreus III. 19. qui sub terra est. 

scnrirosus VI. 16. lippulus VII. 34. i. q. lippus. Restat, ut superlativum dupliciter 
fbrmatum ideoque graviore vi praeditum adiungam: minimissimus V. 7. 14. 

Transeo ad tertiae declinationis adiectiva, quorum imprimis in terminationem — 
bilis cadentium haud exiguam multitudinem libri ostendunt. Duo in genera digeri possunt 
et quae habent vim activam, et quae passivam. Primum enumcro, quae sunt activae 
potestatis : 

suspicabilis I. 45. i. q. suspicans. frnstrabilis II. 22. VII. 22. 

auspicabilis VII. 32. felix faustumque auspicium conlinens. 

altercabilis V. 3. magna voee altercans. 

2* 



12 

Passivae potestatis sunt tria: inexsaturabilis II, 40. in appetitu dictum. irre- 
futabilis IV. 18. quod refutari non potest. 

fossibilis fovea II. 17. i. e. fossa fovea. 

Utramque vim et aetivam et passivam in uno videmus adiectivo: 

commeabilis VII. 28. aurae epitheton est, quae commeat per guttur; II. 59, de 
imbrice narium dictum, qui. si licet verbo uti. pervadi potest et munctionibus muculentis 
et spiritali tractu; candemque in sententiam dicitur II. 59. de venis fistulatis. addo: 
adipalis III. 25. i. q. pinguis. acrivox III. 14. i. e. acri voce praeditus. 

Venio ad adverbia; frequentissimus usus esl illorum, quae syllaba — ter terminata 
tertiae declinationis ab adiectivis ducuntur: 

partiliter 1. 12. VI. 4. 19. usque opponitur adiectivo „totus": velut: hoc est enim 
proprium deorum, complere omnia vi sua, non partiliter uspiam sed ubique esse totos . . . 

nominaliter II. 55. i. q. praecipue. 

ambiformiter dictum V. 36. i. e., ut Arnobii ipsius verbis utar, ambifaria obtentione 
dictum; vox adverbio ,,simpliciter" opponitur. 

sensibiliter VII. 28. aura alicuius nidoris, inquil Amobius, non potis esl deos 
commovere sensibiliter, id est, ut quasi per sriisus eam sentiant. 

trivialiter VII. :!<;. i. q. communiter; dicitur de pueris trivialiter populariter 
institutis; figuram sv Sta Soolv hic invenimus, sententia enim haec est: pueri ea institutione 
educati sunt. quae eommunis populi est. 

suadeuter II. 19. quid vox sonet, apparet. addo: propriatim III. 13. habel sen- 
tentiam adiectivi distributivi B singuli B . 

candidule II. 12. notio propria ad animum voluntatemque transfertur: 

Restat. ut coguoscas. quae sint verba e vulgari dicendi ratione elata, statim 
plurima esse primae declinationis animadvertes : coarticulo i. q. artubus motum dare 
ideoque eos reddcre idoneos ad aliquid faciendum I. 52: ora mutorum in officium sermonis 
dandi coarticulare. 

coemendare II. 18. uno eodemque tempore emendare. 

flato II. 38. vox intensiva de verbo flandi. 

fellito II. 39. v. act. i. q. sugo. defano IV. 37. i. q. profano. 

auctifico VII. 17. i. q. augeo. secundae et quartae declinationum nulluin inveni, 
tertiae unum sequitur: coimbibo V. 30. i. e. constituere. 

Quoniam quae inveni specimina orationis Arnobii et obsoletae et vulgaris protu- 
limus, quam artissime ad ordinem, quem supra exposui, me applicans rem ita institui, ut 
primum clausulas in extremis periodis transgressione formatas, quas ordine utique servato 
diligentiaque haud exigua adhibita enotavi quasque onmes fere fuisse concriptas sperare 
mihi videor, ratione perlustrem et explanare contendam, cui legi illis in formandis Arnobius 
sit obsecutus. Arnobium enim transgressione extremis in periodis ubique passim eonstructa 
id potissimum egisse, ut oratio numerose apteque caderet et ipso in exitu periodorum, 
ubi numerus graviore vi in aures ineidit, „quae extremum semper exspectant in eoque 



13 

acquiescant" (Cic. de oral. c. LIX. § 199), audientes exiniie arripiat, iam supra satis 
dilucide me dixisse opinor. Quae lex utrum sit vera necne ut fusius demonstrem, deinde 
eas clausulas perspexi. quae in exitu periodorum transgressione formatae non sunt, tum 
qui numerus intra periodum statuendus sit. Jam vero alia, quibus quae sit ratio Arnobii 
ad alios scriptores in genere numeri graviores demonstratur, deinceps sequentur. Quas 
tamen quaestiones priusquam ad disserrendas aggrediar, illud mihi quaerendum proposui, 
sylla quae claudit utrum saepuis obvia sit longa quam brevis an secus, atque qui exsistat 
usus polysyllabarum periodos terminantium. Itaque sequitur 



l?ars secunda, 

quae est 

de clausula Arnobiana. 

Praevaleatne ultima clausularum syllaba longa an brevis quaeritur. 
Utra in extrema periodo posita syllaba, longa an brevis, merito praeferenda sit, 
Gicero et Quintilianus, quos cum in causis agendis peritos tum ratione dicendi praeceptisque 
oppido imbutos fuisse vix quisquam diffiteatur, longe dissentiunt, quamquam Quintilianus 
semel ac saepius se illi adstipulari profitetur. 1} Nam cum Cicero nihil interesse postrema 
syllaba longa sit an brevis in oratione soluta contendat, ita ut in extrema verborum 
continuatione eiusdem sit pretii epitritus qui dicitur secundus ac ditrochaeus, eiusdem 
creticus ac dactylus, „quia postrema syllaba longa an brevis sit, ne in versu qui- 
dem referat," 2 ' Quintilianus permultum syllabae circuitum terminanti tribuit maxi- 
mique ait esse momenti, quadam in serie syllabarum ultimam esse longam, 
quae in auribus audientium plenius sonet! 3 ' Atque Arnobuis quidem, quem rheto- 
rice orationem quam maxime ornasse iam supra cognovimus, praetuleritne in exeunte 
periodo syllabam brevem an longam, priusquam excutere possimus, onmes clausulas 
incisionibus verborum neglectis eomprehendere duasque in partes digerere velimus, qua- 
rum una continet clausulas paenultima longa insignes altera brevi, ita ut binae unius euis- 
demque classis clausulae inter se penitus praeter ultimam respondeant. Haec praemo- 
nenda erant; pergo ad clausulas enumerandas: 



i) Quint. Inst. or. IX. 56. 79. al. 1. 

2) Cic. orat, § 217. 

f ) Quint. Inst. or. 4 39 sq. 













L_ 






















Tabula A. 




clausul. clescend. 


I 


S.i. 


II 


S.i. 


III 

S.i. 


I\ 


r 

S.i. 


V 


S.i. 


VI 

S.i. 


VII 

S.i. 


Suni- 
mae. 


_ w 


38 


14 


31 


5 


13 3 


21 


7 


2i 


ln 


17 


9 


22 


9 


L66 


w 


37 


15 


44 


21 


18 2 


-22 


12 


26 


(') 


13 


.") 


41 


H. 


201 


w _ 


14 





26 


7 


7 :: 


II 


5 


10 


6 


5 


_ 


12 


\ 


85 


— ^ 


17 


5 


11 


6 


9 3 


10 


(i 


11 


•") 


6 





11 


\ 


7-") 


W W _ 


1- 


1 


1 





1 (1 


1 


(i 


1 


'I 


1 


1 


2 


1 


I I 




3 


2 


:: 


1 


2 





1 


o 


1 





2 


1 


12 


w 


1 





■ > 


1 


3 


1 


'!• 


o 





(1 


1 


1 


L2 


— — 


1 


1 


3 


2 


3 1 


2 


■2 











2 


(i 


15 


Summae 


[15 


_3 


[-2-2 


13 


53 11 


12 


33 


79 


27 


43 


19 


93 


36 


:,77 


clausul. ascendent. 
































16 


7 


23 


11 


14 1 


23 


8 


14 


5 


6 


•") 


34 


16 


L30 


. _ 


I 1 .) 


6 


17 


7 


9 1 


12 


7 


L2 


3 


8 


2 


L5 


:: 


92 


, . , , , 


1 











1 ii 











n 


ii 


(i 


(i 


(1 


2 




1 


1 


-> 





l 1 


-2 


1 


1 


1 








1 


1 


8 




-) 


(i 


1 


(i 


1 (i 





(i 


ii 


(i 


l 


1 


1 


(I 


6 


_ _ _ 


1 


(i 











4 


1 


1 


(i 


i) 





2 


2 


10 


Summae 


40 


14 


_5 


18 


26 3 


11 


17 


28 


'.i 


15 


8 


53 


_!_. 


2 _8 



Nunc si quanivis leviter tabulam oculis perlustramus, Qlico numerum clausularum 
descendentium i. e. paenultimam tongam quae exhibent, permulto superare apparet sum- 
mam earum, quae habent paenultimam brevem, sive ascendentium, ut priorum ad posti- 
riores exsista! ratio: 577 : 248. 

Nee minus facile intellegi potest, Arnobium adamare ex una classe clausulas 
forma antispastica et ditrochaica insignes, ex altera formam ea serie syllabarum compo-- 
sitam, quam uos ionicum a maiori vocare solemus. Inter quingentas septuaginta septem 
clausulas ascendentes leguntur quingentae viginti septem formae antispasticae atque di- 
trochaicae, quae ceteras plus decies superant •»-' : -> {) - 

Eandem fere rationem obtinet in altera classe forma ionici a maiori. quae inter 



15 

ducontas duodequinquaginta clausulas ducenties vicies bis accumulatur, ut prae ceteris 
decies fere praevaleat 222 : 20. 

Nunc vero si accuratius longane syllaba saepius sit adhibita quam brevis in clau- 
sularum finibus exstructis necne videre velimus, in antispastico numerus clausularum 
longe exuntium breviter finientes ita superat, ut habeas rationem 201 : 66. 

In ditrochaeo rationem longarum breviumque esse aliam videmus, cum clausulae 
septuaginta quinque in longam caclant, in brevem octoginta quinque ; ratio est 75 : 85 

Paululo praevalet numerus quae exhibent ultimam longam clausularum in forma 
ionici quem dixerunt a maiori 12 : 11. 

Idemque fere valet de clausula - — *— ', quae habet rationem 15 : 12. 

Itaque si summatim huius prioris classis clausulas in longam et brevem ca- 
dentes recognoscimus, inter quingentas septuaginta septem trecentae tres ultimam lon- 
gam exhibent, ducentae septuaginta quattuor brevem, quare longarum ad breves ratio fit 

303 : 274. 

Ut ad alterius classis clausulas paenultima brevi insignes examinandas tran- 
seamus, epitritus tertius qui appellatur multo saepius in brevem exit quam in longam, 
ut habeas 130:92. 

In iis vero clausulis, quae deinceps sequuntur — - — — ' — et — — ' — - — . praevalet 
numerus longarum. 

Summa omnium clausularum huius alterius classis est ducentae duodequinquaginta, 
e quibus exhibent ultimam longam centum decem, centum duodequadraginta brevem, 
ut breves non multo longas superent ratioque existat 138 : 110. 

Ut omnia, quae singillatim singularum de finibus elausularum explanavi, summa- 
tim contemplemur unumque in locum cogamus, in priore classe numerum clausularum 
breviter execuntium non ita multo superari in longam cadentibus, in altera classe summam 
clausularum longis ultimis insignium non multum cedere breviter finientibus ita ut, si 
clausulas utriusque classis omnes una comprehensione ad oculos vocamus, ratio ad breves 
longarum existat 413 : 44:2. 

Qua ex re haud scio an memo milii adstipulaturus non sit colligenti, Arnobium in 
finibus earum clausularum, quas transgressione verborum ergo de industria ob certosque 
numeros exprimendos formaverit, neutri syllabae seu brevi seu longae plus tribuisse, cum 
eas aequabiliter fere sit dispertitus. Contra vero suo quidem iure dixerit quispiam, Arno- 
bium in clausulis postremis praetulisse longam brevi, quamvis eas nullo fere discrimine 
numeri distribuerit, cum lingua latina ex natura indoleque multo plura verba iu breves 
cadentia quam in longas contineri constet, atque sine amore scriptoris studiove longae 
ambitum terminantis futurum fuisse, ut numerus clausularum brevi ultima insignium com- 
paratis longis permulto praevaleret. Sed quid Arnobius de praestantia longae brevise ultimae 
enuntiationum senserit, nihil ad rem. usus diiudicat. 

Quem quidem multum abhorrere ab usu Giceronis luculenter apparet, si illum 
sequi liet librum, quem G. Wuestus de clausulis rhetoricis Giceronis (De clausula rhetorica 



n; 

quae praecepit Gicero quatenus in orationibus secutus sit. Strassburg 1881.) scripsit in 
quoque (pag. 17.) clausulas in brevem exeuntes omnino praevatere exponit. Veluti illo 
in libro clausulae orationum, quae habitae sunt de imp. Gn. Pomp., in Gatilinam III. pro 
rege Deiotaro, componuntur, cui clausularum tabellae me applicans brevibus syllabis 
in postrema periodo longas plus bis superari excussi. 

Jam vero id quoque monendum putavi. qui accurate quam composui tabellam 
recognoscat, vel maximam aequabilitatem numeri in singulis singulorum librorum clau- 
sulis, quae non nisi ultima inter se differunt, eum esse Inventurum eamque potissimum 
in sententiis interrogativis, in quibus usque fere numerus clausularum breviter exeuntium 
summam longe cadentium adaequet. Atque numerum utriusque classis interrogationum 
perlustres velim: statim eas haud ita raro occurrere cognosces. Etenim inter omnes 
prioris classis clausulas, quae sunl quingentae septuaginta septem, non minus ducentae duo- 
decim sunt interrogationum i. e. tertia fere pars. Eadem ratio valel in altera classe, in qua 
sunt nonaginta una interrogationum ex ducentis duodequinquaginta. Quae vero sil causa 
huius de qua agitur rei, in contentionem vocari non potest, cum ab Arnobio interrogationes 
ob cultum dicendi augendum plus aequo adhibitas esse iam supra fusius explicavimus 
(cfr. pag. 2.) Longane interrogationes an brevi saepius Rniantur, facile tabula duce com- 
prehendes. Qna in classe interrogationes longa ultima instructae centum sedecim inve- 
niuntur, quae vero iiltimam lnvvcm exhibent, uonaginta sex (116:96.); posteriore in 
classe inter clausulas longe cadentes el breviter habemus rationem 37:54. I't ergo, si 
omnes clausulas respicere velimus, in priore classe Qumerus clausularum in longam exeun- 
tium paulo maior esl quam breviter cadentium, secunda in classe aliter, ita in interrogativis 
quoque sententiis. Jam ut in utraque classe summa clausularum, quae longe terrninantur, 
eadem fere perspicitur atque quae breviter cadunt, ita in finibus interrogationum; habes 
rationem quae est 153 : 1 50. 

Quae cum ita sint, meo quidem iure scriptorem tanta aequabilitate tantaque arte 
in adhibendis longa brevique ultimis usum esse affirmare posse mihi videor, ut hoc de 
industria factum esse nemo negare ausurus sit. Quod quidem reapse ita esse ut demon- 
stremus, eo consilio onmia polysyllaba quarti libri, quae in finibus enuntiatorum hyper- 
batis non formatis obvia sunt, excussimus atque magnum discrimen inter numerum clausar 
larum in longam et in brevem exeuntium nibil intercedere repperimus. Sunt enim poly- 
syllaba longa terminata centum triginta unum. brevi tinita centum duodequinquaginta, 
cum in paragraphis 1 — 10 orationis de imp. Cn. Poinp. a Cicerone habitae, qui sua nilnl 
interesse longa an brevi periodus terminetur ipse dicit, clausularum, quae exhibenl longam 
ei brevem, existat, ni fallor, ratio 175 : 304; quae quidem ratio, (|uo plus paragraphorum 
accedit. eo maior quin fiat, vix ac ne vix quidem quisquam dubitare potest. 

Qua ex re in consilio Arnobii fuisse, ut vel maximam, quoad eius facere poterat. 
aequabilitatem longarum et brevium circuitus terminantium adbJberet adspergeretque hunc 
in modum orationi cultum quendam quosdamque numeros, luce clarius est. ne infractus 
verborum ambitus videretur. Qui longae ultimae usus plane cum iis concinit, quae hac 



17 
s 

de re Aristoteles in rhetor. III. 8. admonet: rj ?ap ppa-/eta Sta to axsX-?j? etvat Trotej 
xoXo(36v, aXXa Set tfi jiaxpcf a^oxortxsafl-ac xat 3y)Xy]v stvat ttjv tsXsotyjV. ]) 

De usu in extreniis periodis vocum polysyllabarum. 

Quoniam, quemadmodum scriptov longas bvevesque in exeuntibus enuntiatis dis- 
pertitus sit, fusius explicare conatus sum, iam in eo esse puto, ut pauca de numero 
syllabarum vocum, quae periodos flniunt, exquiram. Quanti sit haec quaestio momenti, 
facile apparebit, si quae sequuntur diligentius perspexeris. 

Clausulae, quae bisyllabis terminantur, centum quadraginta sex mihi occurrerunt 
ita tamen, ut clausula forma spondiaca insignis omnes alias permulto superet; inveniuntur 
enim septuaginta tres, cui quidem summae clausula forma trochaica numero appropin- 
quat, quae quinquagies quinquies obvia est, cum cetera bisyllaba perraro legerim, formam 
iambicam terdecies, quinquies formam ■— ' — '. Iam vero, si tabulam B contemplari 
velis, quae cuiusque generis numerum in centenis clausularum refert, facile tibi persua- 
debis, optimas esse formas ex bisyllabis et spondiacam et trochaicam utramque cretico 
praecedenti, aliquo modo probari posse spondeum spondco praecedenti anapaestoque et 
troehaeum ante se spondeum seu anapaestum habentem. tertio loco iam praecedenti 
spondeo insignem addam. En igitur optimae formae: — *— et — -—- - | — ■—-. 

Deinde quae quidem si non prorsus comprobandae, at certe non recusandae sunt: 

Saepissime vero voces trisyllabas ab Arnobio in usum esse receptas ne quis dif- 
fiteatur non vereor. si inter omnes clausulas, quae summam octingentarum duodequinqua- 
ginta conficiunt, dimidiam fere partem trisyllabis expleri cognovcrit. Etenim trecenties 
nonagies ponuntur; quas inter voces Arnol)iano usu maxime probatae sunt hae: 

~ *—' \z^ — ^z; forma molossi, quae centies Iricies semel posita est. Numero sunt 
proxima verba formam antibacchii indicantia obviaque nonagies septies. Utramque for- 
mam praecedit trochaeus, ut incisione neglecta forma antispastica exsistat, qua Arnobium 
magnopere delectari iam superiore loco exposuimus. ^"""1=:^^ creticus undetricies 
invenitur, daetylum sexaginta quinque locis iibri ostendunt. Utercpie pes plerumque 
iambum excipit, qua re clausulae formis aut ionici a maiori aut epitriti tertii constructae 
liunt, quas itidem persaepe in usu scriptoris videmus. 

Ut ad verba quadrisyllaba transeamus, tanlum iis, quae clausulam saepe usitatam 
referunt, scriptorem gavisum esse consentaneum est. Toto ex numero qiuulrisyllaborum, 
qui est ducenta duodenonaginta, in formam, quae ab epitrito secundo sumitur, unde- 
sexaginta conferuntur, septuaginta tria in ditrochaeum exeunt, epitritum tertium exhibent 
undequinquaginta, forma denique ionici a maiori quinquaginta tria induta sunt. Vides 
igitur optimas quadrisyllabgrum formas in his clausulis positas: ^ ~ \ zz ^- ~ ^j et 
~ — ^~. Ex cjuinquesyllabis quattuor cadunf in ditrochaeum, clausulam anti- 

1) Gonfer etiam : Volkmann. Die Rhetorik der Griechen und Rdmer. Leipzig 1874. § 51. p. 447. 

3 



J.8_ 

spasticam duo, epitritum tertium unum, diiambum quinque conficiunt, epitriti secundi 
formam quinque exhibent, epitriti prinii unurn, forma — '--ww bis, ionicus a minori 
semel occurrit. Hexasyllaborum tria inveni exempla, ex quibus duo in ditrochaeum exeunt, 
unum formam epitriti secundi in exitu contbrmat. 

Denique ut omnia, quac dixi, breviter ebmplectar comparemque inter se singulas 
verborum classes, summum ad numcrum trisyllaba se efferunt, sequuntur quadrisyllaba, 
tum bisyllaba, cum quinquesyllaba et hexasyllaba pro tota ceterorum summa ad nihilum 
fere redigantur. Jam vero hoc mihi monendum putavi, quod certae quaedam clausulae 
certi generis verboruin peculiares sunt. Ut diligentius rem explicem, bisyllaba tantum 
incisione neglecta in dispondeum et epitritum quartum exeunt, quae quidem formae in 
trisyllabis aut quadrisyllabis non apparent; quadrisyllaba habent proprias clausulas ditro- 
chaei et epitriti secundi, cum clausula antispastica bisyllaborum trisyllaborumque com- 
munis sit, una quidem clausula epitrili tertii ubique ei in bisyllabis ei in trisyllabis et 
in quadrisyllabis apparet. 

Postremo quamquam monosyllaba non saepius quinquesyllabis oculis obversantur, 
tamen mihi in bis accurate tractandis diutius morandum esse puto, quod mongsyllabum 
in periodi exitu positum hand parvi esse momenti inter omnes credo constat. Namque 
viri docti apud poetas priscae aetatis versus subinde tantum voce monosyllaba circum- 
scribi opera dedita eruerunt, cum poetae A.ugustJ aetate Horatius, Ovidius aequalesque, 
qui laude poetiea florebant, admodum religiose monosyllaba in fine periodi evitarent 
atque fugerent, nisi forte certum quiddam assequi contendebant, seu quod expectationi 
lectoris ad smnimim perductae ex inopinato respondere nolebant, seu quia rem naturalem 
ad verum quam maxime exprimere conabantur. l't vero poetae, nisi quid intendebant, 
monosyllaba in extremis enuntiationibus neutiquam adhibere consuerant, ita a Cicerone 
quoque monosyllaba „<onsilio magis quaesita, quam neglegentia admissa esse" constal 
(cfr; Wuest pag. 41). Hoc vero etiam plus de Arnobio valere mihi videtur. cum in clausulis 
transgressionc i. e. consilio arteque formatis non plus nmnn exemplum invenerim: lib. VII. 
§ 21. aut natura. quae capri est, ut his rursus adcommoda, Jovialibus sacrificiis non sit ? 
Quod reapse ita esse quo facilius demonstrare possim, omnes clausulas, quae non trans- 
gressione formatae sed monosyllaba voce terminatae sunt, ex libris primo tertio quarto 
excussi, quos nulla ratione nulloque consilio adductus extra ordinem elegi; atque ubi 
haec, ni fallor, omnia quae inveni exempla accurate examinaveris, quid de usu apud Arno- 
bium monosyllaborum statuendum sit, facile intelleges. 

lib. I. c. 2. liquoribus mutatus est. ib. c. IV. non ante nos? interrogatio quin- 
quies accumulata est. ib. gesta sunt. ib. locus est: ib. c. 35 eum et nos. lib. III. c. 12. 
talis est. ib. c. 28. dii non sunt. ib. c. 32. nulla sunt: ib. c. 35. non sunt. ib. c. 35 di 
sunt? ib. c. 44. Summanus sit : lib. IV. c. 4. non sint? ib. natus est: ib. nomen est: il>- 
tutata sunt: ib. publicaverimus nos? 

Quae vero monosyllaba a scriptore in exitu sententiarum ponantur si quaesieris, 
exaratas esse potissimum formas, quae aut de verbo ,,esse" aut de pronomine personali 



sumuntur, sernperque fere acutam vocem paenultimis verbis imponi quin intellegas, du- 
bium non erit. In interrogativis praecipue sententiis monosyllabum pracedit verbum ,,non" 
acuta itidem voce praeditum, eum saepe duae cogitationes et positiva et negativa inter 
se opponantur. Plerumque autem monosyllaba aut in enuntiatis interrogativis aut minoris 
interpunctionis signo obvia sunt. Jam ad id exeinplum te revocatum volo, quod est in 
libri primi capite quarto. ubi in figura complexionis monosyllaba ita accumulantur, ut sen- 
tentiae etiam atque etiam iteratae maxima gravitas brevitate bene adhibita imponatur. 
Quo cum loco in comparationem vocare possis lib. V, c. 31, ubi quaestio ,,non nos?" 
quinquies graviter eximieque iteratur. Quae cum ita sint, ut omnia breviter complectar, 
perraro monosyllaba in libris ostenduntur; ubi vero proveniant, Arnobium non sine aliquo 
consilio in exitu enuntiatorum ea posuisse pellucidum quin sit equidem nullus dubitare 
possum. Ceteroquin vero scriptor clausulas in monosyllaba exeuntes transmutatione ver- 
borum evitare conatur, veluti his locis: lib. I. 03. quae sunt ista . . . lib. II. 17 . . . 
quamvis sint nobis opifices manus atque omni genere perfectionis artifices. ib. 18. non 
sunt ista scientiae munera sed pauperrimae necessitatis inventa, lib. III. c. 17. vos dicite, 
qua sit deus praeditus forma. Alia exempla exhibent monosyllaba praecedenti verbo 
elisione adiuncta : 

lib. I. c. 40. expulsus e vita est? lib. III. c. 2. Subiciunt enimhaec: lib. III. c. 18. 
prolatione dicendum est: ib. 29. conclusum est ? lib. V. 10. consecutum est. ib. 13. hir- 
quino est. ib. 20. claudenda est. ib. 38. defixum est. lib. VI. c. G. subiectum est. 

§ 3. 
Singula clausularum genera duce tabula B in centenis numerum quae indicat perlustrantur. 

Quoniam quae volui praefatus sum, ad clausulas ipsas naviter examinandas 
transgrediens elicere conatus sum, quas qualesque clausulas scriptor maxime amplexus sit. 
Priusquam vero de singulis clausulis disserere ihcipiam, dicere velim, quibus rationibus 
adductus elausulas quinquesyllabas ferme sine ulla exceptione exscripserim, cum alii quadri- 
syllabas fundamenti loco talium quaestionum posuerint. Enucleavi enim in clausulis per- 
tractandis legem, secundum quam syllaba quinto loco ante finem posita usque in clau- 
sulis unius cuiusque generis perpaucis quidem exceptis secundae respondet eique par est. 
Ac si clausulas in tabula B prolatas perspicere placet, hanc legem haec in verba redigi 
posse dilucidum est: 

1. Si bisyllaba vox in spondeum aut trochaeum exit, paenultima in iambum cadit. 

2. Si trisyllabum spondeo aut trochaeo terminatur, paenultima vox in trochaeum 
exit; si trisyllabum iambo aut pyrrhichio finitur, paenultima finitur iambo. 

3. Si quadrisyllabum spondeo aut trochaeo clauditur, paenultima vox exit in 
iambum; quadrisyllabum in iambum aut pyrrhichium cadens praecedit vox trochaeo insignis. 

Quas si tres normas perpauca in verba conferre atque notionibus rhythmi ascen- 
dentis et descendentis uti licet, lex, quam Arnobins in clausulis transgressione constructis 
secutus est, ita exprimi potest ; 

3* 



20 



Tabula B. numerum in centenis clausularum indicans. 





liber : 


I. 


II. 


III. 


IV. 


V. 


VI. 


VII. 


1)11 

II)) 

1 ) 




l,30/o 

3,8 
1,3 


1,2 o/o 

8.2 
O.r, 


2.3 o/o 
6.0 


3,5°/o 

0.9 
5.2 


l,80/o 

3,6 

2,7 


— 0/0 

6.7 


1,40/0 

6.0 

2,0 


— w 




0,6 

5,7 
2,5 


0,6 

l-.ii 
0,6 


1,2 

1.2 


1,7 

1.7 
2,6 


3.6 

4,5 

2.7 


3,4 


0,7 
3.4 
1.4 


_ w _ 




0,6 


2.4 


1,2 


1,7 

0.9 

0,9 


0,9 


— 


0,7 

o.7 


— — 


W w 


0,6 


1,2 


— 


1,7 


0,9 


— 


— 


Summae 


16,4 


19,4 


11.9 


20,8 


20,7 


10,1 


16,3 


(1(1 
( 1 1 ( 




170/o 


14 o/o 
0,6 


15,5°/o 
1.2 


13 0/o 


15,5 0/0 


15 0/0 


17,4 0/o 

0.7 
0,7 


w — 




12,5 


13 

1,2 


10.7 


14 
0,9 
0,9 


12.7 


23,4 


9,4 


— — 


~ 


::.s 
0,6 


3,5 


2.1 

r.2 


3,5 


0,9 


5 


4 
1.4 


w 


— w w 5 ? 7 
0,6 


5.3 

I.s 


8,3 


8,6 

1.7 


7.3 


3,4 


12,7 

(•.7 


- ' 


w 1.9 

0.G 
1,3 


0,6 


6 


0.9 


— 


— 


1.4 


— w 




0,6 
0,6 


1,2 


1.2 
1.2 


1.7 
0.9 


0.9 
2.7 


1.7 


1,4 


^—^ 


~~~ 


0,6 


L,2 


— 


0.9 


— 


— 


0.7 


w _ 


w w w 


0,6 


— 


— 


— 


— 


— 


0.7 


Summae 


46,4 


42,6 


i-7.7 


47,0 


40,0 


48,5 


51.2 


Sunn 


nae 


62.8 


62.0 


59,6 


67,8 


60.7 


58,6 


07.5 



Adnotatio : duo hexasyllaba inveni, in secundo libro 
libro — — 0,9 °o, 



0,6 in centenis, in quarto 



21_ 

Tabula B. 











liber : 


I. 


II. 


III. 


IV. 


V. 


VI. 


VII. 


^^w- 


^—^ — — ~ ~ 


8,1 °/o 
0,6 


3,5 o/o 
1,8 


4,8 °/o 


4,3°/o 
1,7 


4,5 % 

2,7 

1,8 


6,7 0/0 


5,4 0/0 
1,4 


ww ww 




— 


— 


— 


— 


1,7 


0,7 


— — 




6,9 
0.6 
1,3 


10,0 
3 


7,2 
1,2 


6 
0,9 


6,4 
0,9 


6,7 


3,4 

2 


w — 




1,9 


0.6 


1,2 


0,9 


0,9 


— 


— 


, - 







— 








1,7 


0,7 


— — 




— 


— 


— 


— 


— 


— 


0,7 


- — ' — 


- — - > — - — — 


0.6 

■ 


0.6 
0,6 


1,2 
1,2 





0,9 


1,7 


0,4 


w^-— 


. — 


0,6 


2,4 
1,2 


— 


— 


1,8 





1,4 
0,7 


W _ 


w w 


2.5 


0.6 


2,3 


0,9 


0,9 


1,7 


0,7 


— — 


ww 


3,1 


5,3 


8,3 


7,7 
0.9 


5,5 


5 


9,4 







— 


— 


— 


— 


1,7 


— 


_ W 


w 


6,3 


4.1 


5,9 


5,2 


9,1 


8,4 


4 


— — 




0.6 


— 


— 


— 


— 


— 


— 


— ^ _ w w_ 


0.6 


1,2 


— 


2,6 


0,9 


— 


0.7 


L_, _ w — 1 


— 


— 


— 


0.9 


— 


— 


— 


W j. w w w 


0.6 




— 


— 


— 


— 


— 








— 


— 


— 


— 


— 


1,7 


— 





W ' w 


0,6 


0,6 


1.2 


— 





1,7 


— 


Summae 


34.9 


35,5 


34,5 


32,0 


35,3 


37,7 


31,6 


Summae 


97,7 


97.5 


94,1 


99,8 


96,0 


96,3 


99,1 


— w — w w 


— 


— 


— 


0,9 


— 


— 


— 


— — - — w — 


0,6 


1,2 

0,6 


1,2 


— 


0.9 


1.7 


1.7 


W w 


0,6 


0.6 


— 


— 


— 


— 


— 


w w 


0.6 


0,6 


— 


— 


— 


— 


— 


W W W 


0.6 


0,6 





— 








— 





. . 





1,2 

1,2 


— 


z 


— 


1,7 


— — -— ^ ^-^ 


~~ ~~ 


__- 








0,9 

0.9 






Summae 


2.4 


3,6 


3,6 


0,9 


2,7 


1,7 


3,4 


Sum 


nae 


100,1 


100,4 


97,7 


100,7 


98,7 


9S.0 


102,5 



-2-2 

I. Bisyllabum et quadrisyllabum in descendentem rhythmum exeuntia praecedit vox 
rhythmo ascenclenti praedita aut vicissim. 

II. Trisyllabum usque uno eodemque rhythmo seu ascendenti seu descendenti atque 
vox praecedens terminatur.*) 

Jam si tabulam, in qua numerus iu centeuis clausularum refertur, attente per- 
spicere velis, mirum in modum clausulae omnes omnibus in libris a primo usque ad 
septimum numero sibi constant et quas Arnobius summis in deliciis habet et quae numero 
perraro proveniunt, nec vero usquam sensim pedetemptimque seu numero ascendentem 
seu descendentem clausulam animadvertere potes. Quid ergo? licet Arnobius quam celer- 
rime libros conscripserit, tamen omnibus in libris imam eandemque operam navasse 
clausulis formandis luculenter apparet. Quae praefatus ad singulas clausulas pertractandas 
transeamus ita, ut primum ad bisyllabis formatas, deinde trisyllabis, tum quadrisyllabis 
me vertam, cui descriptioni perpauca de quinquesyllabis el hexasyllabis additurus sum. 

Inter bisyllabas clausulas primum locum obtinenl trochaeus el iambus, uterque 
vero praecedenti usque cretico, m quinta, id quod iam supra dixi, syllaba eadem sil quae 
secunda, atque numerus iu centenis omnibus in libris perquam secum consentit. Ali- 
quanto rariores sed aliqua quidem ex parte comprobandae sunl clausulae spondei et 
trochaei praecedenti spondeo, cum spondeus el trochaeus alio pede atque qui prolati 
sunt praediti pro harum clausularum numero magnopere attenuentur. Veluti inveniuntur 

clausulae — s -'| — - semel iu libro IV. ibidem bis — — -, aliquoties occurrunl 

— - w — | et — - — — | . Clausula iambo fmitafraro provenil eaque spondeum ex- 

cipiens, aliter formata ad nihilum fere numero recidit, ut pyrrhichius spondeo adhaerens. 

Quod de bisyllabis clausulis dictum est, idem ipsum de trisyllabis valet, quae 
non secus atque incisione mutata ex bisyllabis formari possint, id quod ita esse tibi 
tabulam comparanti persuadebitur. Saepissime ex trisyllabis molossus exsistit, quem 
trochaeus praecedit quique in libro primo septies in centenis, in quarto terdecies, in 
septimo iterum septies versatur, sed si iambum excipit, paene ex oculis recidit, praece- 
dentibus spondeo et dactylo semel in septimo libro apparet. Nec minus Arnobius palim- 
bacchio praecedenti trochaeo delectatur, quae clausula in libro sexto ad summum numerum 
crescens etiam vicies ter videtur; sed si ante palimbacchium e\ iambus et dactylus collo- 

*) Qua ^cum lege oppido quam concinunt ea, quae L. Havet de clausulis Symmachi invenit atque 
in libro, qui e?t «La prose metrique de Symmaque et les origines metriques du cursus par Louis Havet. Paris. 
Emile Bouillon, Editeur 1892. Bibliotheque de 1'ecole des hautes etudes, quatre-vingt-quatorzieme fascicule», exposuit : 

II. § 9. Quelle que soit la forme metrique du dernier mot (ou si la phrase finit par quelque chose 
comme magnus-est ou non-vides, la forme metrique du dernier groupe), elle determine la forme metrique du 
mot precedent. Par exemple, un mot fmal comme elatum sera toujours precede d'un trochee, ou rarement 
d'un tribraque, qui en est 1'equivalent. Un mot fmal comme amlcum sera toujours precede d'un spondee. 
Un mot final comme aridorum sera toujours precede d'un mot a penultieme breve. Quae eadem sunt in libris 
Symmochi atque Arnobii. Magno meo cum dolore ille liber sero in meas manus incidit, vix ut summas rerum 
excutere potuerim. Attamen Arnobium atque Symmochum in clausulis formandis idem fere esse secutos quibus 
demonstratur, multos locos afferre possum. Confer sodes cum tabula B: § 54. 57. 62. 74. 93. 



23 

cantur, tantummodo subinde emergens in libro secundo et quarto hie illic obvius est. 
Hoc vero loco Arnobium ol) utramque huius generis clausulam formandam voci paenul- 
timae coniunctionem „que" data quidem occasione adiungere milii memorandum est, 
cuius rei argumentum his in exemplis videri potest: 

lib. I. 9. ordinibusque naturae. ib. 20. experianturque virtutes. ib. 26. cultumque 
praeponi. ib. 37. secundantiumque fortunas. lib. II. 33. licentiaeque censemus. ib. 73. 
auxiliisque servati. lib. III. 21. exagitaturque maioris. ib. 23. subministratque responsa? 
ib. 41. offensionesque placari. lib. V. 16. testimoniumque fortunae. ib. 13. insaniamquc 
subiecit. ib. 38. crudelitasque Syllana? lib. VII. 17. appellatioque supponi? ib. 19. 
nigerrimasque mactari? ib. 22. disertissimisque mactari. ib. 28. adficiantque naturas. 
ib. 34. voluntatumque naturam. ib. 47. debilitatasque virtutes. 

Clausularum, quae sequuntur, ex praecedenti iambo et dactylo creticove constantes, 
illa -— - - j — ■—- v saepius occurrit atque inter 3 et 12 in centenis fluctuat, cum haec 
v -' — | — w — inter numeros qui sunt 3 et 5 iactetur. Uterque pes alio ac praecedenti 
iambo pede insignis vix semel bisve emergit. Idem valet de ceteris pedibus, bacchio et 
amphimacro. anapaesto et tribrachy, nec refert, qui pedes praecedant. 

Ut ad quadrisyllabas transeamus, magnopere floret clausula, quam ab epitrito 
secundo appellatam inter numeros 8 et 4 vacillantem inveni ita vero, ut iambus praecedat; 
alio pede praecedenti trochaeo seu tribrachy seu dactylo multo rariorem eam esse cluce 
tabula B facile cognosces. Idem de ditrochaeo, quem' Asianorum in magnis fuisse 
deliciis satis constat (cfr. Quint. inst. or. IX. 4. 103. Cic. orat. c. 63.), merito dici potest, 
sed iambo quidem praecedenti etiam aliquanto saepius quam epitritus secundus legitur, 
cum de numero 3, qui est in libro septimo, ad 10 in libro secundo ascendat. Praeterea 
Arnobio amori sunt utique praecedenti trochaeo et ionicus a maiori et epitritus qui dicitur 
tertius, qui numero aequabiliter proveniunt. Mediocriter atque vix semel bisve quadri- 

syllaba alius formae leguntur, ut tabula docemur, clausula ionici a minori et — - — j — - — -, 

cum clausula antispastica paululo saepius exstet atque aliae [ — - — ■— • - ■— ' et clausula 

diiambica | «—■ — w — e t | w — et dispondeus et proceleusmaticus ne semel 

quidem cernantur, etiamsi omnes ad unum libros diligenter perscrutari coneris. 

Quinquesyllabae voces perraro apparent atque inter numeros, qui sunt 1 et 5, 
iactantur in primo et quarto libro, hexasyllaba bina in secundo quartoque libris inveni. 

Denique ut rem brevi praecidam atque ante oculos tibi luculenter adum- 
brando ponam, in duas partes omnes clausulas digerere ausim et quae saepe occurrunt 
et qnae raro. 

I. Saepe libenterque clausulae ponuntur: 
1. ex bisyllabis. aliqua ex parte comprobari 2. ex trisyllabis. 
— w — I possunt : — w I 



24 



3. ex quaclrisyllabis. 



mediocriter probandae sunt: 



Si vero quae qualesque sint formae clausularura incisione neglecta quaesieris. 

hae sunt tres: 

II. Quae clausulae raro proveniunt, bipartito distribui, ad a. enotavi vocum formas, quae 
per se probandae periodum suaviter claudunt, nisi cum praecedenti pede coniunguntur, 
ad b. voces exscripsi, quas par se ipsas nulla praecedentis pedis ratione adhibita quam 

religiosissime Arnobius evitare videtur. 
1. ex bisyllabis. 2. ex trisyllabis. 3. cx quadrisyllabis. 



b. — 



a. 



§4. 

De clausulis verborum transgressione non formatis. 
Nunc vero ut plane perspici pleneque inteilegi possit, quam legem Arbobius in 
omnibus omnino clausulis struendis secutus sit. quaestio oritur. rectene omnia, quae de 
clausulis transgressione formatis detexi. imprhnis illa quidem lex, quam de rhythmo verbo- 
rum ultimi paenultimique haud perperam invenisse mihi videor, in alias quoque clausulas 
transferri possint necne. Quam quaestionem ob diiudicandam omnes clausulas transgressione 
nonformatas non onmium librorum. id quod necessarium nequaquam, puto sed quarti tan- 
tum libri collegi atque, quoties cuiusque generis clausulae in centenis proveniant. excussi: 



25 



Tabula C. 



— w — 




2,5 o/o 
7,0 
1,2 
1,2 


W W W 




10,0 o/o 
0,6 
2,0 


— w 


w 


w- 


6,3 


— — 




5,0 o/o 
3.G 
1,2 
0,6 


. 3,6 


w w — 


-W 


— — . — ' — 


0,6 
0.6 


V <• 


v^, 


— W W 


3,7 
0,0 


— 


- — * — 


2,5 
1,3 


V ' » ' 


w w 




0,6 
0,6 





W W 


1,3 


Summae 


27,4 


1,2 






w 


W W W W 


0,6 


w 




6,2 °/o 

0,6 

0,6 


0,6 


w 


... w 


w w 


0,6 


w w 


w 


w w w 


1,2 


w 




15,6 

0,6 
0.6 


Summae 


32,8 




Summae 


98,4 




_ w W - w 


0,6 
1,6 

0,6 





-w 


2,0 o/o 
0,6 




' w 


5,6 
2,0 


— — 


W W W 


0,6 

0,6 


s - 


^— ■" 


0.6 

2,0 





' / 


0,6 
0,6 




Summae 


3K.2 


Summae 


3,6 


Summ, 


ie 


65,6 


Summae 


102,0 °/o 



Quodsi clausularum et quae transgressione verborum et quae trausgressioue for- 
matae uon sunt, comparatio recte quidem fiat, distinguendum est inter eas, quae saepe 
proveniunt quasque meliores vocare libet, et eas, quae raro exsistunt ideoque deteriores 
appellantur. Atque duas tabulas (banc et tab. B.) accurate perspicienti meliores clausulas 
hac in tabula subinde etiam maiore in centenis numero praeditas quam in transgressione 
sine dubio confestim liquebit. Argumenti causa in medio ponam : Sponcleum praece- 
denti cretico, qui in centenis hic quidem numerum 7 continet quique illic uno tantum 
in libro superatur atque in secundo octios ponitur. Idem de palimbacchio excipiente 
trochaeum dici potest. Etenim inter centum sexaginla duas clausulas viginti quinque hac 
forma insignes prodeunt, ut in centenis numerus sit 15,6, cum huius clausulae formam 
in transgressionibus maiore in centenis numoro praeditam nullus liber ostendat, si a libro 

4 



26 

septimo recesseris, ubi in centum clausulis etiam vicies ter iteratur. Glausula ditrochaica 
iambo praecedenti ad summum numerum enititur, qui in clausulis transgressionum non 
nisi secundo in libro ostenditur atque decies, si centuin spcctas, utrimque acervatur, 

forma huius clausulae — - — | — •— itidem tam saepe prodit quam in transgressionibus, 

cum aliae, id quod maxime mihi memorandum putavi. mirum in modum clausulis trans- 

gressione formatis numero cedant: clausula — ^j «— ' — vix semel inter centum 

videtur, in transgressione de 3,5 ad 8,1 ascendit; tantundem fere discrimen in clausula 
ex iambo subseqnentique cretico consuta statuendum cst. 

Ac detcriores quidcm clansulae hic saepius qnam illic nequaquam adhibentur 
atque etiain nonnullac omnino ex oculis evanescunt, nt c.x trisyllabis anapaestus el tri- 
brachys pedes, ex quadrisyllabis epitritus primus. choriambus, diiambus, paean secundus, 
molossus. 

Quae cuin ila sint, Arnobium usque unam eandemque rationem in clausulis 
struendis secutum esse ideoque omnia, quae ex clausulis transgrcssionum elicuimus, im- 
primis illain in paragrapho tertia descriptam legem in alias quoque clausulas cadere 
lnuul scio an iure affirmare possimus. 

§ 5. 
De numero intra periodum obvio <|ui<l statuendum sit. 

Quamquam quiu media pars periodi modice cernatur cadatve in anres dubium 
vix est, tainen Arnobiuin non modo in cnunliatis cxciiutibus sed cliain in cxitu earum 
enuntiationum transgressiones posuisse videmus, quae aliis adiunguntur, id quod quin ea 
de causa scriptor intenderil fieri non potest, ut numerus certus quidam qaasi efficeretur. 
Qui qualisque sil ut demonstremus, omnes intra periodum clausulas collectas in eadem 
schemata redegi ac priores, quo a<l comparandum cum ceteris faciliores fiant. 

Ac si labulam 1). quani composui, oculis perlustrare velis, ultimas breves permulto 
superari longis continuo intelleges. Quid huiua rei si1 causae, nullo quidem negotio cog- 
nosces, ultimam intra periodum clausularum non natura sed positione vel saepissime 
longam tecum reputans. Rfem ul substiliter persequar, haec exempla in medium pro- 
feram, quae ad opinionem meam probandam perquam idonea putavi: 

I. II. III. IV. V. VI. VII. 

1 7,3°/o 5,4% 8,7% 3,6°/o 7,8°/o 3,8°/e 1>°o 

1 — — 2,7 1,9 2,2 1,8 0,8 1,3 0,6 

Clausula spondiaca nullo in libro, ut vides, numero superatur clausula trochaica, 
quae etiam multum illi crebritate cedit. 

Eadem ratio pertinel ad alias clausulas, quas laudare volo: 
I. II. 111. IV. V. 

— w| 13,6% 14,2% 11% 12,6% 13,4% 

— w| w 5 t o 2,5 2,4 3,6 3,8 

Nisi in sexto libro clausula brevi ultima insignis saepius obvia non est quam illa 
longa ultima instructa. 



VI. 


VII. 


'.».7% 


15,5% 


13.8 


4.4 




Summae clausularum. 


I. 


II. 


III. 


IV. 


V. 


VI. 


VII. 


( 1 
((II 

11(1 




7,3% 

l.s 
9,5 
1 


5,4 °/o 
0,4 
10 

3,8 


8,7<>/o 
0,7 

15.2 
3,2 


3,6 °/o 

0,9 
S.l 
4.5 


7,8 °/o 
2,4 

3,2 

8 


3,8 0/o 

15,3 


4,8 0/0 

10,4 
3,3 


1)11 

II)) 

1 ) 




2,7 
3.2 


1,2 

1,7 
0,4 


%2 
0,7 

1,4 
1,4 


1,8 

2.7 
0.9 


0,8 
0,8 

1.8 
0,8 


1,3 

1.3 
1,3 


0,6 

0,6 

2,2 
3.2 





w — 


4 


5 


7,3 


3,6 


8 


1,3 


3,2 
1 


— ^ — 




— 


0,4 


1,4 


— 


0,8 


— 


— — 


— _ 


1 


— 


— 


2,7 


1,6 


— 


— 


w 




— 


— 


— 


0,9 


— 


— 


— 


Summae 


30.5 


28.3 


42,2 


29,7 


36 


24,3 


29,3 


) 1 1 ) 

1)1) 

1 




13,0% 
2,3 


14,2 °/o 
€,4 
0,4 
0,4 


ll°/o 


12,6 °/o 

0.9 
0,9 


13,4 °/o 
1,6 


9,7 °/o 


15,5 °/o 

0,6 


— ^-^ 


— — ^ 


5 °/o 
0.5 


2,5 °/o 


2,4 °/o 


3,6 °/o 


3,8 0/0 


13,8 % 


4,4 °/o 







— 


— 


1,5 


— 


— 


2,6 


— 


-— — 


— _ — 


5,5 


9.2 


8 

0.7 

1,4 


11,7 


7,6 


9,7 


5,5 


— — 




1,4 

0,5 


2,0 


0,9 


3,2 
5,3 


— 


1 


•^ — 


— -^ _ 


5 


4.2 


3,6 


2.7 


4.8 

o.s 
0,8 


7,6 


5,6 


— — 




(1,5 



0,8 


2,4 
0,7 


0.9 


1,3 


0,6 


— ^ 


— - — — 


0,5 


— 


— 


— 


— 


— 


1,2 


— ■ — 




0,5 


2 
0,4 


2,2 


0,9 


0,8 


1,3 





w _ 


w — _ 


— 


1,3 


— 


— 


0,8 


— 


— 


— — 




— 


— 


— 


1,8 


— 


— 


— 


_ — 


^ — — 


1,4 


0,4 


— 


1,8 


— 


— 


1,2 


— — 




— 


— 


— 


0.9 


— 


— 


— 





v v 


3.2 

1,8 


3 

0,4 


3 


1,8 


0,8 


1,3 


2,5 


"-' •— ' 




0.5 


— 


— 


— 


— 


— 


— 


Snmmae 


42.2 


41,6 


36,9 


41,4 


43,7 


47,3 


38,1 


Sumn 


lae 


72,7 


09,0 


79,1 


71,1 


79,7 


71,6 


67,4 



Adnotatio: Hexasyllaba inveni in libro primo — *— < — w — 0,5 00 et 

in libr. II — w = 0,4 0,0, in libr. V — -— ■ 



0,5 0/0, 



— 0,8 0. 



28 







I. 


II. 


III. 


IV. 


V. 


VI. 


VII. 


s_. _ 


— s_ 


5,5 o/o 


8,3 °/o 


7,8 o/o 


4,8 o/o 


3,8 % 


5,7 °/o 


4.8 % 


— w 




0,5 


— 


— 


— 


— 


1,3 


— 


- — w 




1 


0,4 


2 2 


0,9 


1,6 


1.3 


1,2 


W — 


— w — w 


1,4 


1,7 


0,7 


3,6 


1,6 


2,7 


1,2 







0,5 


— 


— 


0,9 


— 


— 


— 


s_x s_. 




0,5 


0,8 


— 


0,9 


— 


— 


0,6 


s_. _ 


s_ s_, 


1 


1,7 


— 


0,9 


— 


4,7 


0,6 


s_- 




0.4 


— 


— 


— 


— 


— 


0,6 


s_. _- 




— 


0,4 


— 


— 


— 


1.3 


— 


— — 




— 


— 


— 


— 


— 


1,3 


— 


W — 


_ _ _ _ 


1 


0,4 


— 


— 


0,8 


— 


— 







— 


0,4 


— 


— 


— 


— 


— 


— — ' "- 




— 


— 


— 


0,9 


— 


— 


— 


w — 


w w 


1 


— 


— 


— 


— 


— 


0,6 


s_- s_, 




— 


0.4 


— 


— 


— 


— 


— 


s_> _ 


•— 


1,4 


1,3 


1,4- 


I.s 


— 


— 


2,5 


s_- w 




0,5 


— 


— 


— 


— 


— 


0,6 


*_• 


_ _ 


1,4 


1,3 


2,8 


— 


::.s 


2,6 


::.:: 


' ' 




— 


0,4 


— 


— 


— 


— 


— 


— -- ' 


_ s_- s_, — 


1,8 


1,3 


— 


1,8 


— 


— 


2,5 







— 


0,8 


— 


— ■ 


— 






s_^ 


^ 


3,2 


3,8 

(1 s 


2,2 


5,4 


7,8 


7,4 


8,8 


s_, 




— 




— 


0,9 


_ 


- 


— 


— s_. 


s_._ s_ s_ 


— 


— 


0,7 


— 


— 


— 


0.6 


W 


s_, 




— 


— 


— 


— 


0.6 


— 


s_^ 







1,3 


— 


— 


— 


— 


— 


W — 


s_J 


— 


0,4 


— 






— 


0,6 


s_v 


S_. s_x s_, s_, | 


0,5 


. — 


— 


— 


— 


— 


— 


w 


s_. 


1 


0,4 


0,7 


0,9 


0,8 


!.:: 


1.2 


Summae 


22,6 


26,3 


18,5 


23,7 


19.4 


32,2 


29,7 


Summae 


95,3 


96,2 


97,6 


94,8 


99.1 


103,8 


'.•7.1 


— _ — s_, — 


0,5 


0,4 


0,7 


0.9 


— 


— 


— 


s_> — _ w _ 


0,5 


— 


■ — 


— 


— 


— 


— 


s_x _• s_- s_x _ 


0,5 


— 


— 


— 


— 


— 


— 


s_- __, v_. 


1 




— 


— 


— 


1,3 


— 


w — s_. 


0,5 




— 


— 


— 




— 


— s_x s_, 


0,5 


— 


— 


— 


— 


— 


— 


s_ s_ s_- 


0.5 


— 


0,7 


— 


— 


— 


— 


S_- 


0,5 


— 


— 


— 


— 


— 


— 


— — — — — 


0,5 


1,3 


— 


1,8 


2,4 


— 


— 


- s_ 


0,5 


— 


— 


— 


— 


— 


— 




0.5 


0,4 


— 


— 


0,8 


— 


— 




— 


— 


— 


0,9 


1,3 


— 


Summae 


6,0 


2.1 


1,4 


3,6 


3,2 


2,6 


0.0 


Summae S 


ummarum 


101,3 


9S.3 


99,0 


98. i 


102,3 


106,4 


97.1 



29 



I. 


II. 


III. 


IV. 


V. 


VI. 


VII. 


5,5 o/o 


9,2 °/o 


8°/o 


II.70/0 


7.r,o/o 


9Jo/o 


5,5 °/o 


5 


4,2 


3.G 


2,7 


4,8 


7,G 


5,6 


5,5 


8,3 


7,8 


4.8 


3,8 


5.7 


4,8 


1.4 


1.7 


0.7 


3.6 


l.G 


2.1 


1,2 


3,2 


3,8 


-2,-2 


5.4 


7.8 


7.4 


8,8 


1.4 


1,3 


2,8 


— 


3.8 


2,6 


3.3 



Praeterea consentaneum puto fieri non potuisse, ut scriptor intra periodum tanta 
aequabilitate tantaque eonstantia in verbis componendis quanta in exitu periodorum 
uteretur. Atqui mirifiee quam in his quoque clausulis sibi constitit, cum illa lex. quam 
iam supra (pag. -2-2) de clausulis Arnobianis protuli. eximie insigniterque sit observata. 
Etenim, ut tabula docet, proinde atque in clausulis. quae ambitus circumscribunt, bisyl- 
laba vox et. quadrisyllaba in rhythmum descendentem exeuntes excipiunt vocabula rhythmo 
ascendenti instructa aut vicissim. trisyllaba terminatur eodem rhythmi genere ac vox praecedens. 
Atque eae clausulae, in quibus haec lex non videtur. perraro inveniri possunt, nec minus, 
(juas omnino in exitu quoque periodorum baud ita libenter a scriptore adhibitas esse 
exposuimus. ita ut optimae intra periodos clausulae statuendae sint, quae cum clausulis 
sententias fmientibus perfecte absoluteque consentiunt. Quae cum ita se habeant etiamque 
clausulae sententiarum intra periodos secundariarum in eandem rationem constructae sint 
atque quae periodos concludunt, omnia. quae superiore loco de rhythmo ultimi paenultimique 
verborum dixi. recta rectisque in obsevvationibus posita posuisseque Arnobium clausulas 
inita subductaque ratione neutiquam negari potest. 

§ 6. 
De prosodia Arnobii quaedam proponuntur. 

Quoniam fmem clausulas tractandi feci, in eo est. ut observationes quaedam 
prosodiacae. in quas incidi. adiciantur. Ac primum quidem profero : 

i paenuttimam in perf. coniunct. et fut. ex. prima et secunda personis plur. 
numeri poetae saepe ancipitem reddiderunt; exempla vero in libris Arnobii exstant, ex 
quibus Arnobium ilhun vocalem longae instar habuisse summa fide concludi potest. 
lib. IV. 1. rettuleritis in censum? si in voce ..rettuleritis" paenultimam brevis loco esse 
putas, habes clausulam pessimam. ib. 10. provideant dixeritis. ib. 11. offenderitis certis- 
simos; „offenderitis" mea quidem sententia Reifferscheidius optume correxit pro ,offen- 
deretis", quae lectio libro Parisino debetur. cum coniunctivus perfecti multo magis idoneus 
ad tempora praesentia huius enuntiationis videatur atque eandem formam clausulae per- 
saepe ab Arnobio positae adhibeat. Iil>. V. 15. contulerimus ullas: quamquam clausula 
haud ita saepe occurrit, tamen litteram i vocis „contulerimus" longae loco 

positam esse oportet. cum clausula — •—- — omnino non prodeat. lib. VI. 1. con- 

stitueritis infamias; fac litteram i esse lohgam, optimara clausulam habes. confer, sodes, 
lib. II. 5."). voluerimus insanias. lib. VII. 15. acceperimus imperiis; i littera longae instar 
posita illa lex bene observatur, secundum quam quadrisyllabum in rhythmum ascendentem 
oxiens semper fere vox in descendentera numerum cadens praecedit. 



JfiL 

i simplicem pro „ii" in genitivo casu substantivorum nominum in ius et ium 
cadentium atque in dativo et ablativo casibus pluralis numeri in ia. ius, ium exeuntium 
substantivorum a scriptoribus vetustis usurpatum esse satis constat. Cui quidem usui 
Arnobius studuerit, exempla. quae exstant- in medio relinquere meo quidem iudicio 
videntur, cum ad meliores clausulas formandas nihil intersit, utrum clausulae habeant i 
pro ii aut is pro iis necne. lib. II. 42. distendereni tibiis; clausula ex spondeo praece- 
dcntique cretico consuta eiusdem pretii est, cuius clausula <'x iambo et subsequenti 
cretico constans. Jam nihil refert, i simplex an duplex insit in his clausulis: lib. III. 28. 
adtribuat diis taies; lib. IV. 8. earum dii rerum, ib. 9. dispendiis constent? ib. 15. pro- 
sapiis mbnstrant. ib. 18. caerimoniisque narrare. Ut vides, omnia fere haec exempla dat. 
et abl. casus plur. numeri continent. Quod vero in his potissimum casibus haec de qua 
agitur quaestio diiudicari non potest, oppido quam cum iis observationibus convenit, quas 
G. Wuestus (pag. 80) exscripsit: ,in quorum (sc. exemplorum) tribus prioribus i simples 
nihil facit ad clausulas meliores conficiendas, duobus posterioribus ne licel quidem propter 
vitiosns, quae exsisterent, clausulas." Qnum exemplum inveni, in quo i simplex meliorem 
clausulam conficit, lib. III. 10. inesse diis formas; idem haud scio an valeaf de hoc loco: 
lib. II. 1. insidiatus est matrimoniis? 

() litterae, quae est in t'ui. ex. act. generis prima pers. sing. numeri, unum exem- 
plum inveni, in quo brevis instar habuisse scriptor mihi videtur, lib. III. V-\. imposuero 
cognomina? Quibus ex verbis optima clausulae forma fingitur, si o brevis loco ponitur 
atque u + e synizesi contrahuntur, cuius quidem synizesis aUud exemplum me non in- 
venisse confiteor. 

littera o in nominativo cusu declinalionis tertiae in omnibus exemplis, quae in- 
vnii. anceps refertur atque seu brevis seu longae mensura numerata utrimque bonam 
clausulam conficit, quamquam onmino has clausulas in o longam melius exire conce- 
dendum est. lib. II. 24. adducat accessio; lib. II. 28. invexissel adiunctio; ib. 51. habenda 
suspicio; lib. III. 32. reciprocetur oratio ; ib. 37. conveniret assensio; lib. IV. 5. circumegerit 
ratio; ib. 4-0. interpretatione conversio; lib. VII. 32. excitatur impressio; ib. 37. ratio 
ponderari; quo in loco non nisi o longa bonam clausulam conficit. 

Litteram s finalem persaepe a priscjs poetis Romanorum subsequente consonanti 
in verbis terminationem is vel us habentibus elisione detractam esse notum atque eo 
perspicuum est, quod s in primo et medio verbo acriter, in postremo leviter fusceque ita 
pronuntiabatur. vix ut saepe audiretur. Quem usum limati et politi poetae aetatis Augusti 
religiosissime evitaverunt. Idem de elisione id genus Arnobii dici potest, cum ubique 
littera s finali elisa pessimae usque clausulae cooriantur. quod rectum sit necne, haec in 
censum veniunt exempla: lib. I. 2. institutionibus morum? Si s litteram adimas, formula 
heroica exsistit, cuius nullum in bisyllabis inveni exemplum. ib. 8. viribus comparari. 
ib. 14. nominis nationes. ib. 15. necessitatibus tempora. ib. 1G. gentibus Christiani. 
ib. 18. sitientibus vitam. confer alios locos: lib. II. 4. 10. 10. 19. lib. III. 1. 2. 14. 17. 
20. 23. lib. V. 2. 3. IG. 3G. lib. VII. 2. 36. 29 32. 40. 41. 



_3JL 

§ 7. 
Clausulae Arnobianae atque Apuleii, Lactantii, Ciceronis inter se comparantur. 

Cum cuius generis cuiusque numeri sint clausulae Arnobianae, fusius explica- 
vcrinius. in comparationem clausularum vocare libet Apuleium, cui cum Arnobio multa 
communia sunt quique itidem oratione plus aequo fucata variisque dicendi generibus 
promiscue usus elocutioni priscae perquam indulsit, et Ciceronem et Lactantium. qui 
Arnobium secutus simulque eiusdem linguae societate cum Cicerone coniunctus fuso 
dicendi genere ac magna integritate libros conscripsit. Quam ad rem libellos, quos Apul- 
eius de deo Socratis et de officio dei Lactantius scripserunt, elegi, ac priusquam ad 
quaestionem ipsam tractandam expediamur, statuendum mihi constitui, quoties cuiuslibet 
generis cfciusulae in centenis occurant. Quomodo Ciceronis orationem conferre velimus, 
inferiore loco exponetur. 

Primum si Apuleii clausulas spectamus, eum multo maiore studio quam Arnobium 
quinquesyllabas voces ita amplecti liquet. ut numero etiam bisyllabas superent, cum in 
libris Arnobii ad nihilum fere pro universo clausularum numero diluantur. Ut ad sin- 
gulas species descendam, clausulam ditrochaicam praecedenti longa insignem sexies inveni. 
quae quidem summa in centenis efficit numerum 3, 4 ; ter obviae sunt -— ' ^ ^ — -— - et 
clausula heroica, quam Arnobius ne semel quidem posuit, semel bisve apparet. Hexa- 
syllaba quattuor inveni. ex quibus tria in ditrochaeum praecedenti spondeo cadunt. unum 
trochaeo ter accumulato contexitur. Unum verbum ex dactylo ac subsequcnti ditrochaeo 
consutum occurrit. 

Deinde ab usu clausularum Arnobiano multum abhorret, quod Apuleius rationem 
vocis paenultimae neutiquam adhibet nihilique pendit. quem in numerum paenultima 
exeat. Quod revera ita esse tibi persuadebis, si nonnullas clausulas, quas ad rem ex- 
plicandam perquam idoneas putavi. mecum recognoveris. Clausula palunbaechiaca ter 
versatur praecedenti spondeo, ter excipit iambum, quater praecedit trochaeus, ita ut in 
centenis 1,7:1,7:2,3 fiant. cum apud Arnobium. si primum librum respicis, palimbacchius 
praecedenti trochaeo in centenis duodecies versetur, alio pede indutus ne semel quidem 
proveniat. Eadem ratio valet de forma molossi. quem aequo fere numero iasignes 
trochaeus, iambus, spOndeus, pyrrhichius praecedunt; Arnobii vero usu molossus semper 
trochaeum sine ulla quidem exceptione in libris primo, quarto, quinto, sexto excipit, 
ceteris in libris alius pes subinde tantum ac perraro praecedens oculis percipitur. Jam 
amphimacrum spondeus ter praecedit, ter iambus, semel dactylus. Eadem observatio in 
quadrisyllabis fieri potest, cum clausula forma ionici a maiori insignis praecedenti trochaeo 
in centenis numerum 5.7 exhibeat, praecedenti spondeo 2,3, iambo praecedenti 1,2. Apud 
Arnobium haec clausula semper fere ita consuitur, ut trochaeus praecedat aliique praece- 
dentes pedes admodum evanescant. Clausula ditrochaica iambum excipiens in centenis 
numerum 5.7 indicat. sqondeum excipiens numerum qui est 2,4, cum in libris Arnobii 
ratio huius clausulae iambo ac spondeo instructae in primo libro 6,9 : 0,6, secundo 10:0, 
tertio 7,i2:0, omnibus in ceteris libris similis ratio proveniat. 



32 



Tabula E. 









Apl. Lact. 






Apl. Lact. 




( ( 1 

( 1 ! ( ( 
((III 




4,0 o/o 

0,6 

0,6 


2,3 <7o 

0.6 

1,0 

0.5 

0,2 







— % 

0.6 
0.6 


2.0 o/o 
0,6 
0,4 
0,6 . 




( 1 1 ( 
(1(1 




5,7 

(1.6 
2.4 


7,4 




_ _ _ 




2,8 
1,2 


3,9 
0,9 

0.5 
0.6 


0,4 

1.2 

2.s 




— — 




1.7 

1.2 1 
0,6 


0,2 




_ V_X _ 




0,6 


2,7 
1.0 

0/1- 


0.2 
0,4 




— - 


v_^ v_. 


5.7 

2.3 
1.2 
(1.6 


2,8 


_ w — 




0,6 

1.7 


2,3 

0.2 
0,2 


r: 


0,8 
0,6 
0,8 


Summae 


12,1 


18,2 






1.2 
0.6 


(i.2 




>_- 


— — — 


0,6 °'o 
0,6 

1.2 
1.2 


6 o/o 

(I.S 

o.s 
0.8 


— — 




— 




_. _ 








1.2 
0.6 


1,2 

0,8 




— — 




2.3 

1.7 
1.7 
0.6 


6.1 

1.7 

0.8 


_. — 




i.2 
0.6 


1.2 
0,4 

0.2 




— _. i — -_^ _^ — 


1.2 
0,6 
0,6 


1.6 




— _^ 




2.8 
1.2 
1.2 
0,6 


1.5 

o.s 
0.2 


_. — 




0.2 
0.2 




— -_^ ^ _- 


0,6 


1.6 




M)) 
) l l ^ 




3,4 

(1.6 

1.2 


6.1 
0.6 
0,8 
0,6 







0.2 




_ _ 




1.7 
1.2 


6,1 

l.(i 




— w 




l.s 
0.6 


2.5 
1,0 


0,2 




— — 


- _ 


0,6 

1.7 
0.6 


(1.2 
0,4 




— — 




1.8 

l.s 
0.6 


0,6 
0.2 


0.4 
0.4 




_ — 


2.3 


— 


— — 




1.8 

0.6 


1.7 
0.2 








_ v_- 




1,2 


0.2 

0.6 
0.8 




s_ — 


v_. v_, _ 


— 


0.2 








Summae 


31,1 


41.9 


Summae 


42.1 


39.5 




Sumi 


nae 


43.2 


59.2 


Sumi 


uae 


85.3 


98.7 



33 





Apl. 


Lact. 




._, •_. 


3.4 o/o 






0,2 o/o 


■v_, ._. w W 


1,7 






0,2 


s , ^_, „ , 


1,2 




— 


-_ v_- 


0,6 
0,6 











1.7 






— 


- 


1,2 

l -> 






— 


_ _ _ 


0,6 









w _ _ _ _ 


0,6 






— 


"— ' — — ' — ' — 









0,6 
0,4 


V_X v_ • ' 


— 






0,2 


_- — _ _ 


— 






0,4 




— 






0.4 


Summae 


12,4 


2,8 



Summa Summarum 



'.17.7 



101 



Huic tabulae adieienda sunt quattuor hexasyllaba ex libro Apuleii detecta 

_ — ■— ' — ~ = 0,0 o/o et _ — — ' = 1,7 °/o. unum ex serie septem syllabarum 

contextum exiensque in ditrochaeum — — • — - -— - = 0,6°/o quos si numeros ad 

tabulae summam addas, efficitur universus numerus 100,6. 

Quae cum ita sint, Apuleium utique pro nihilo putasse, quem in numerum vox 
paenultimaexiret,ubicunqueveroin eundem rhythmum atque apud Arnobium cadat, hoc casu, 
non consilio scriptoris rationeque factum esse summa confidentia non affimare non possumus. 

Tertio loco adiciendum est, magnum discrimen inter Apuleium et Arnobium inter- 
cedere in eo, quod hic cjausulas certas adamat, quae perraro ab illo usitantur. Glausula 
ex trpchaco et molosso contexta ad maximum i» centenis tiumerum se effert atque etiam 
decies septies in nonnullis libris Arnobii iteratur, cum Apuleius semel eam habeat ;iut 
alio pede praecedenti ac trochaeo semel bisve. Idem de clausula epitriti secundi dici 
potest, quam forma - — — _-- indutam Arnobius magnis in deliciis habet, ApUleius 
nou nisi alie ac iambo pede praeditam bis adhibere conatur. Jam duas clausulas, quae 
sunt diiambica et paeanis secundi, apud Arnobhim perraro ubvias, ab Apuleio omnino 
non adhibitas esse mentionem faciamus oportet. Clausulae vero et ex quattuor longis 
consuta, quae in libro sexto Arnobii semel emergit, et paeanis qui dicitur quarti, ab 
Arnobio nusquam usurpati, Apuleio mediocriter quidem deUciis esse videntur, cum haec 
ocfies illa quater legantur. 

Duabus vero in clausulis scriptores inter se consentire liquet et in ditrochaica 
et ionici a tnaiori, quarum utramque utrumque apud scriptorem iambus praecedit, quam- 
quam numerus in centenis utriusque clausulae, qui est in libris Arnobii, Apuleii omnibus 
fere in partibus excedit. 

5 



34 

Si ex omnibus, quae singillatim de clausulis Apuleii Arnobiique protulimus, sum- 
matim concludere mihi licet quaerenti, eiusdemne generis sinl clausulae utriusque scrip- 
toris necne. hoc ita esse optimo quidem iure diffiteri audeo, cum similitudines nullas fere 
etiam subtiliter rimando elicere potuerim, dissimilitudines diversitatesque haud parvas 
excusserim, primum in quinquesyllabis, quae Apuleius magis quam Arnobius amplectitur, 
deinde in numero ultimae paenultimaeque vocum, quibus in conectendis Arnobius ab 
Apuieio magnopere dissidens certam quidem legem observare solebat, tum in singulis 
clausulis. quae ab altero adamantur ab altero magis minusve evitantur. 

Qomparanti Lactantii Arnobiique clausulas, quin in oculos incidai structuram 
saepissime obviarum aliquatenus eandem esse apud utrumque dubitari vix potest. Kx 
bisyllabis Lactantius clausulas ex cretico seu spondeo subsequentique trochaeo spondeove 
consutas atque iambum praecedenti spondeo insignem magno amore complectitur, cum 
omnes, quae dictae sunt, formae pro numero aliarum saepe i. e. in centenis bis ter 
quaterve aui inter omnes clausulas. quae sunl quadringentae octoginta tres, undevicies 
seu undecies seu terdecies occurrant. 

Clausulae, quae ab Arnobio ex trisyllabis saepe ac libenter formatae sunt, etiam 
in libro Lactantii ad summos in centenis numeros ascendunt, qui in libello Lactantii mire 
quam numero sibi constant. Etenim clausulae ex trochaeo ac subsequenti molosso aut palim- 
bacchio contextae, e\ dactylus praecedenti iambo sexies in centenis apparent, cum clausula 
quarta earum, quas Arnobius saepe adhibere solet, ex iambo el consequenti cretico con- 
stans semel in centum clausulis exsistat. 

In quadrisyllabis scriptores ita consentiunt, ut clausula ditrochaica praecedenti 
iambo tam frequenter iu libro Lactantii quam Arnobii prosiliat, cum aliae clausularum 
formae Arnobianis numero multum cedant. Quinquesyllabae voces raro, hexasyllaba 
nulla reperiuntur. 

Ergo quamquam haud exiguae communitates cum Arnobio Lactantii sunt, tamen 
hic ab illo compluries differt; Lactantius enim etiamsi in disciplinam Arnobii se tradiderat, 
orationis Giceronianae maximam curam sibi assumere studuit, quare lit. ui in libro Lac- 
tantii clausulas inveniamus, quas Apnobius religiossime evitare contendit, Gicero imprimis 
ad conclusionem periodi aptas comprobat. 

Ac paeanem quidem propter iteratas syllabas breves summae Aristotelis*) auc- 
toritati obsequens Cicero aliqua quidem ex parte laudat, quamquam periodum paeane 
haud ita bene concludi sensisse videtur, dicit de orat. § 215: „e1 eius (sc. cretiei) aequalis 
paean, qui spatio par est, syllaba longior, quam commodissume putatur m solutam 
orationem illigari, cum sil duplex. Nam aul e longa es1 el tribus brevibus, qui numerus 
in primo viget, iacet in extremo, aut e totidem brevibus ei longa, in quem optume cadere 
censenl veteres; ego non plane reicio, sed alio antepono." Quibus cum verbis plane con- 



*) Arist. rhetor. III. 8. Xst-sta'. 03 jcaidv, (;> 3/owvto ;jiv "avrsr facb Hoa-');j.a/0') ap^ajtsvot, 
paulo infra: o §3 Jcaiav /.7,-30: ijcb ;j.ovo'j ",'ao aoxoO y.-.i. 



35 

venit lisus Lactantii; provenit enim in centenis quater, si clausulas trisyllabarum — | •— - — - -^ 
et quadrisyllabarum — -— - --•' — - spectas, cum ab Arnobio vix semel inter centum perio- 
dorum exitus proferatur. de orat. § iM7. praeterea legimus: „. . . aut par choreo trochaeus, 
qui habet tres breves, sed spatio par, non svllabis .... si est proximus a postremo, non 
(ex prioribus hoc verbum est interpolandum) parum volubiliter pervenit ad extremum, 
si est extremus choreus aut spondeus." Nunc si numeros Lactantii clausularum his 

tbnnis insignium inter se addas, — "^— ' | — ' — ■ — - et ^=^ - — - | - — - ■ — - - et — - — ' •—- aut 

>— ' w — ^ | et — — - j —' •—■ — — et ; *—■ •*-* — , elausulam ex tribrachy et trochaeo 

constantem in magnis esse deliciis Lactantii atque in centum clausulis septies iterari, 
clausulam ex tribrachy spondeoque consutam bis tantum provenire facile cognosces. Sed 
si perquires. quoties eaedem clausulae apud Arnobium proveniant, magnum esse discrimen 
in crebritate multoque rarius imprimis clausulam trochaicam praecedenti tribrachy ab 
Arnobio esse prolatam videbis. 

Secundo loco discrimen in eo positum adiciam, quod Lactantii nihil interest, 
quem in numerum duae ultimae periodi voces exeant. Nam quamquam in clausulis, 
quas uterque scriptor amori studioque habet. lex illa Arnobiana observata est, tamen 
aliae clausulae haud scio an sint aptae. quibus hanc legem apud Lactantium in universum 
non valere discamus. Reverane quae dixi recta sint necne, his demonstrabitur clausulis, 
quae ex quadrisyllabis sunt depromptae, quorum ultima in contrarium numerum atque 

paenultima vox exire solet. Habes enim clausulas ionici a minori. quae est — ^l^^ 

quaeque trochaeum excipiens in centenis plus semel obvia, sed iamburrt excipiens ne semel 
quidem occurrit. Glausula paeanis qui dicitur tertii praecedenti trochaeo sexies in centum 
periodorum finibus posita est. Aliqua ex parte ab Arnobii ratione clausulas formandi 
abhorrent et bacchius et amphimacrus uterque praeter legem Arnobianam non iambo sed 
praecedenti spondeo praeditus; quas quin clausulas Lactantius adamaverit, nullus equidem 
dubito, cum collatione aliarum aestimatae pro rata saepe — in centenis 2,5 et 3,9 ■ — 
occurrant. 

Ut onmia in perpauca conferam brevique rem praecidam, similitudines quaedam 
Arnobio et Lactantio adscribendae sunt in iis clausulis, quas ab utroque saepe ac libenter 
usitatas explanavi ; diversitates inveniuntur a) in certis quibusdam clausulis, in quibus 
Lactantius ab Arnobio maximopere discrepat, quae vero plane praeceptis de clausulis 
Ciceronis respondent, b) in illa lege, quae ad numerum exeuntem ultimi paenultimique 
verborum pertinet et quae omnis a Lactantio observata non esse videtur. 

Comparatio clausularum Arnobii cum Ciceronis eo brevior fit faciliorque, quod 
pro fundamento huius quaestionis clausulas ponere licet, quas G. Wuestus ex orationibus 
Ciceronis collegit et perlustravit. Primum quidem statuendum est, Ciceronem id neuti- 
quam egisse, ut duae voces periodorum ultimae in certum definitumque numerum caderent, 
id quod tabula clausularum (G. Wuest pag 60. 61.) conscripta explicatur. Quod baud 
perperam esse dictum quibus illustratur, luculentissima haec sunt exempla: clausula tro- 
chaica aequo fere in centenis nmnero ubique praedita est, seu trochaeus praecedit seu 



m ^ 

iambus; oratio, quae esl pro Quinctio, exhnbel rationem 2:1,5%, pro Roscio Amerino 
2,6:3,3°/o, in Gaecil. 3:3,8°/o, pro imperio Pompeii 3:2,5*/o, pro Ligario -2.-2:-2J /o, 
ceterarum orationum rationes paulo magis ab aequitate recedunt. Similiter res se habet 
in cretico, quem nihil Giceronis interesse videtur utrumiiambus praecedat an spondeus 
an trochaeus, cum Arnobius in lioc ipso pede praecedentem trochaeum perpaucie quidem 
locis exceptis usque afferat. Idem valet de epitrito tertio. 

ErgQ si hac de re recessimus, Giceronem cum Arnobio e$jft.sentientein ex bisyl- 
labis clausulam praecedenti cretico trochaicam el ex trisyllabis formam ex paHmhacchio 
c! praecedenti trochaeo consutam, creticum, raolossum, ex quadrisyllabis ditrochaeum et 
epitritum (jui dicitur tertium ei anapaestum magno amore amplexum esse videmus, cum 
aliae formae ab Arnobio adamatae, creticus suhsequenti spondeo praeditus aut dactylus 
aut iouicus a maiori aut choriambus ad ndhilum fere numero redigantur, quorum quisque 
vix semel bi> terve videtur. Contraria ratio exstal in paeane tertio; qui his locis ad 8,5 
iu centum clausulis crescit, in libris Arnobii bis aegre apparet. Quae cmn ita sint, 
Giceronem el Arnobium in clausulis struendis inter se magnopere differre liquet. 

Nunc si omnium, quae protulimus, summara facere conamur, paucas esse simili- 
tudines iu clausulis Arnobii Ciceronisque, utrumque vero ad clausulas a Lactantio con- 
sutas aliquid valuisse vix quisquam, credo, diffiteri audebit, ita tamen ul Arnobio non 
plane Laitaniius assentiretur nimiamque eius diligentiam el aequabilitatem in clausulis struen- 
dis obviaiu tnodice moderateque evitaret. Arnobius vero in exitu periodorum plerumque, 
ut vidctur. syllabas breves fugiens ac maximi ultimam paenultimamque periodi vpces in 
certum el definitum numerum exire ducens, varietatem numerorum, quue aures dulcedine 
mulceat, sitne consecutus, iure mihi videor dubitare, immo scriptorem putide clausulas 
specie nimiam ostentationem prae se ferente nimioque fuco insignes ritu Asianorum 
cousuissc ac souo effeminatis tantum auribus grato acceptoque induisse aflirmandum mibi 
puto. Scd qanmquam concedendum est, completum el perfectum verborum circuitum 
ranltum valere ad orationem melius peiusve perpoliendam multumque ad aures audien- 
tium, quae maxima voluptate delectentur, tamen is numerus vitiosus habeatur oportet, 
i|ui iion uecessitate ipsa sed manilesto de industria scriptoris i nascitur, quare satietate 
uiniia aures atticiantur: lex enira uunicii. utpote qua ul naturali nati, non imbuti simus, 

eiusmodi est, ut quamquam oratio suapte natura nu rore cadit, niliil tamen de indusiria 

esse factum vidpatur. Arnobius vero verborum transgressionibus satis superque iteratis 
nimiani industriac prac se fert ciausulis in struendis, ut scripta calamistris inuss 
circumspectis rebus ratiombusque subdu.tis rectc a me perhibeatur, praesertim cum figuaras 
quoque thetpricas abunde usitarit. 






UNIVERSITY OF ILLINOIS URflANA 
871A44.YS C001 

DE ARNOBII ORATIONE SAARGEMUND 



3 0112 023660506 



m